من جز با همان ذخیره‌های موجود خودش - دکتر مدرسی و نسخه دکتر مدرسی و صدای پای دکتر مدرسی - با چیز دیگری تماس نداشت ، همان خیالات یعنی‌ آنچه در حافظه من بود به صورت یک امر مبصر در مقابل چشم من مجسم می‌شد .
پس اصل مطلب چیزی نیست که قابل انکار باشد . پس چه مانعی دارد که‌ پیامبر واقعیت حقیقتی را در جهان دیگر ببیند ( ببیند یعنی تماس بگیرد ، تعبیر دیگر نداریم ) و آنچه که در آنجا دیده است در چشمش واقعا مجسم‌ بشود . نگویید پس معلوم می‌شود جبرئیل یک امر خیالی است ، نه ، خیال‌ آنوقت است که انسان یک چیزی را ببیند و هیچ واقعیت نداشته باشد . ولی‌ بحث این است که آنچه شما می‌بینیم د یک وقت واقعیتش در ماده و طبیعت‌ موجود است و یک وقت در ماوراء طبیعت . یک وقت در ماوراء طبیعت‌ وجود دارد ، بعد او سبب می‌شود که در ابصار شما رؤیت پیدا شود ، و یک‌ وقت در ماوراء طبیعت شما با آن تماس پیدا می‌کنید ، باز همان در ابصار شما می‌آید مجسم می‌شود . در هر دو حال واقعیت دارد . شما با یک امر واقعی در تماس هستید ، منتها یک وقت امر واقعی شما در بیرون طبیعت‌ است و یک وقت در داخل .
من نمی‌گویم - البته نباید هم ادعا کرد - که این فرضیه صد در صد تمام‌ است ، و در این زمینه هنوز خیلی حرفها گفته‌اند که چطور می‌شود که قبلا [ پیغمبر ] ملک را به صورت انسان می‌بیند ، و چطور می‌شود که آنچه که در آن‌ جهان می‌بیند بعد در پرتو او این جهان را می‌بیند با یک حقایقی ، بعد این‌ به صورت یک کلام یا به صورت یک کتاب برای او مجسم می‌شود ؟ اینها مربوط به حرفهایی است که در این زمینه‌ها گفته‌اند .
به هر حال ما درباب وحی ، این چند چیز را حتما باید قبول کنیم ، یکی‌ مسأله درونی بودن به این معنا که ما عرض می‌کنیم یعنی به معنی اینکه این‌ را از راه یک قوه مرموز باطنی تلقی می‌کند نه از راه حواس معمولی ، که‌ این را اصطلاحا قرآن می‌گوید " قلب " ، [ در ] اصطلاح عرفان هم می‌گویند " قلب " . قلب اینجا البته یعنی باطن . می‌گویند کسی دل داشته باشد یا نداشته باشد ، مقصود این دل نیست . این دل را همه دارند . " « لمن کان‌ له قلب »" [١] هر کس دل داشته باشد . هر کس یک روح صحیحی داشته‌ باشد . مسأله بیرونی بودنش هم به این معناست که واقعا با جهان دیگری‌ تماس پیدا کرده و جهان دیگری واقعا وجود دارد .

[١] ق / . ٣٧