می‌کنند ، بلاغت را تعریف می‌کنند با اقرار و اعتراف به اینکه فصاحت و بلاغت چون از مقوله زیبایی است قابل تعریف صحیح و دقیق نیست ، مثل همه‌ زیباییهای دیگر . می‌گویند زیبایی مما یدرک و لا یوصف است ، از چیزهایی‌ است که انسان آن را درک می‌کند اما نمی‌تواند تعریف کند ، ولی در حدود زیادی می‌شود معرفی کرد و شناساند ، آن تعریفی که می‌گویند [ زیبایی را نمی‌توان تعریف کرد ] تعریف خیلی دقیق است ، مثل اینکه یک امر ریاضی‌ را شما تعریف می‌کنید ، آنجور نمی‌شود تعریف کرد ولی نشانه‌ها می‌شود برایش ذکر کرد .

اعجاز قرآن از جنبه علمی و فکری

و اما جنبه علمی و فکری ، آن مربوط به محتویات قرآن است ، ربطی به‌ لفظ و ظاهر قرآن ندارد . مثلا قرآن درباره توحید و خدا بحث کرده ، مسائلی‌ که مربوط به خدا و ماوراء طبیعت است در قرآن آمده است . این بسیار قابل تجزیه و تحلیل است که ما آن محتویات قرآن درباب توحید را در نظر بگیریم بعد آن را مقایسه کنیم نه تنها با آنچه در توحید در آن روز جزیره‌ العرب بوده است ، بلکه همچنین با آنچه که در مسأله توحید در همه جهان‌ آن روز بوده است بلا استثناء ، حتی جهان یونان و روم که در آن وقت از همه جهانهای دیگر در این مسائل بیشتر بحث کرده بودند ، و نه تنها در آن‌ زمان ، زمانهای بعد را هم در نظر بگیریم تا آنجا که دیگران هرچه استفاده‌ کرده‌اند ، از قرآن کرده‌اند یا لااقل از قرآن هم زیاد استفاده کرده‌اند . حالا اگر ما درهمین مسأله رسیدیم به این مطلب که بیان قرآنی بیانی است‌ مافوق عصر و زمان خودش نه تنها مافوق محیط خودش ، مافوق عصر و زمان‌ خودش وحتی خیلی مقدم بر ازمنه‌ای که هست الی یومنا هذا ، آنگاه با توجه‌ به اینکه کسی که این سخنان را گفته یک مرد عرب امی بوده است ، این‌ خودش اعجاز است . از مسأله توحید اگر بگذریم و وارد مسائل دیگر بشویم ، مسائلی که ما خودمان می‌توانیم در اطراف آنها تجزیه و تحلیلی بکنیم ، مثلا اخلاق و تربیت در قرآن و به طور کلی هدایت و راهنمایی بشر ، باز این هم عین‌ همان مطلب : اگر این را در یک سطحی ببینیم که هیچ امکان ندارد که مردمی‌ که در آن عصر و زمان بوده‌اند به فکر شخصی و فردی به این گونه معانی و مفاهیم برسند و حتی بعد مقایسه کنیم ببینیم مردمی هم که