کنند در چه میدانی وارد شده‌اند ؟ یک میدانی که نسبتا میدان طبیعی است . مثلا وقتی خواسته هنر سخنوری خودش را نشان بدهد اسب خودش را توصیف‌ کرده ، شمشیر خودش را توصیف کرده ، معشوقه خودش را توصیف کرده ، بزم‌ خودش را توصیف کرده است ، یک چیزهایی که احساسات عادی و طبیعی بشر آنها را خیلی خوب می‌شناسد . ولی موضوعات قرآن چیست ؟ اینکه کسی بخواهد این معانی را در قالب زیبا بیاورد خیلی کار مشکلی است .

فصاحت قرآن با توجه به موضوعات آن

حتی - این نکته را توجه کنید - عارف‌ترین عرفای ما که در زندگی شخصی در نهایت تقوا زندگی می‌کرده‌اند وقتی می‌خواسته‌اند یک امر معنوی را بیان‌ کنند چاره‌ای نداشته‌اند الا اینکه آن را در لباس غزل بگویند چون غزل میدان‌ خیلی وسیعی است برای بیان ، یعنی وقتی می‌خواهند عشق به خدا و شیفتگی‌ خودشان به معنویت را توصیف کنند باید از چشم و ابرو و زلف [ استفاده‌ کنند ] و زلف را کنایه از یک چیز قرار بدهند ، چشم را کنایه از یک چیز ، و اندام را کنایه از چیز دیگر قرار بدهند برای اینکه میدان سخن برایشان‌ باز باشد . مگر حافظ می‌توانست معانی عرفانی خودش را جز با همین قالب‌ می‌و معشوقه این قدر زیبا بگوید؟ و هرکس دیگر . حالا ممکن است کسی درباره‌ حافظ شک بکند بگوید نه ، اینهمه می‌و معشوقه گفته همه ، مقصودش همین‌ شرابخواری و این حرفها بوده ، در صورتی که قطعا اینطور نیست ، یعنی هم‌ خود [ دیوان ] حافظ و هم تاریخش از این امر حکایت می‌کند . اگر درباره‌ حافظ تردید بکنیم ، درباره مرحوم آقا میرزا محمد تقی شیرازی فقیهی که از ازهد فقهای دنیای تشیع بوده هم شک می‌کنیم که اهل می‌و معشوقه نبوده ولی‌ هر وقت خواسته این معانی را بگوید در همین زبان گفته ؟ اگر درباره آقا میرزا محمد تقی شیرازی بگوییم چون ایشان را ندیده‌ایم شک می‌کنیم ، آیا درباره علامه طباطبایی هم می‌توانیم شک بکنیم ، بگوییم آقای طباطبایی هم‌ وقتی که از می‌و معشوق و اینها دارد می‌گوید او واقعا العیاذ بالله یک مرد شرابخواره است ؟ :

مهر خوبان دل و دین از همه بی‌پروا برد

رخ شطرنج نبرد آنچه رخ زیبا برد