است [ آزمایش می‌کند و می‌بیند ] ، چون تمام اعمال انسان از نظر قرآن‌ پیش فرستاده‌هاست ، یعنی عمل انسان قبل از خود انسان می‌رود به دنیایی‌ دیگر ، بعد خود انسان واقعا می‌رود و به عمل خودش ملحق می‌شود . " « هنالک تبلوا کل نفس ما اسلفت »" هر نفسی هر چه را که پیش فرستاده‌ است آنجا به آن می‌رسد و آزمایش می‌کند یعنی حقیقت عمل خودش را آنجا درمی‌یابد " « و ردوا الی الله مولیهم الحق »" ( قابل توصیف نیست که‌ این کلمه " مولیهم الحق " درباره خدا چه تعبیر عجیبی است ! ) بازگردانده می‌شوند به سوی خدا آن مولای حقیقی خودشان ، مولای راستین خودشان‌ . نه اینکه انسان هر چیزی را در دنیا که دنبالش می‌رود او را پرستش‌ می‌کند او را مولای خودش گرفته است و او را اطاعت می‌کند ؟ حداقل این‌ است که انسان شهوت خودش را اطاعت می‌کند ، غضب خودش را اطاعت می‌کند . هر چه انسان در دنیا آزاد باشد بالاخره از چیزی اطاعت می‌کند ولو آن چیز یک غریزه از غرائز خودش باشد . در آنجا قرآن می‌گوید که انسان می‌فهمد تمام این مولاها پوچ و بیهوده بوده ، به سوی مولای حقیقی و واقعی بازگشت‌ می‌کند ( این تعبیراتی که من می‌کنم اصلا نمی‌تواند این را برساند ) . " « و ردوا الی الله مولیهم الحق و ضل عنهم ما کانوا یفترون »" آنچنان مجسم‌ می‌کند که هرچه که انسان در دنیا غیر از خدا می‌دیده است همه اوهام بوده ، همه پوچ بوده ، همه افترا بوده ، همه دروغ بوده است ، انسان به یک " راست " می‌رسد که می‌فهمد هرچه که قبلا می‌دیده درست مثل خواب بوده .
غرضم این جهت است که اصلا خود این لفظ قطع نظر از معنایش [ نمی‌تواند ساخته یک مرد امی باشد ] . یک مرد امی [١] بی‌سواد بی‌خبر بی اطلاع که‌ باید در خرافه‌ها و اوهامی بسر برد که اسباب مضحکه برای ما باشد ، می‌بینیم یکی از منطقهایی که در کتابش به کار برده این است : هر کسی هر عملی که انجام می‌دهد نفس آن عمل باقی است . اصلا قرآن همیشه می‌گوید خود عمل باقی است ، بعد علماء که آمدند چون نمی‌توانستند این را هضم کنند که‌ خود عمل باقی است یعنی چه من که امروز نماز می‌خوانم نماز من باقی است ، آدم نمی‌تواند باور کند گفتند پس مقصود این است که

[١] یعنی باید گفت یک مرد دهاتی ، گرچه دهاتیهای ما امروز آنجورها امی نیستند . الان هر دهی از دهات خودمان را در نظر بگیریم فرهنگ و تمدنش از مکه آنوقت بیشتر است . پیغمبر از نظر محیط زندگی از یک‌ دهاتی خیلی پایین‌تر است .