نمی‌گوید در مقابل من اسباب یعنی چه ، وسیله یعنی چه ؟ ! نه ، مکرر می‌گوید : ببینید که من خورشید و ماه و ستارگان و ابر و باران و همه اینها را مسخر شما قرار دادم . معلوم است که برای اینها تأثیر و اثر و خاصیت‌ قائل است . می‌گوید ا ین چیزهایی که دارای این خواص هستند و شما هم به‌ اینها نیازمند هستید من اینها را برای شما قرار دادم . و حتی ایشان آن‌ مطلب را قبول می‌کنند که هر چیزی در طبیعت یک قانون لایتخلفی دارد ، منتها می‌گویند فرق است میان علتی که ما به طور عادت می‌شناسیم و علت‌ واقعی ، یعنی ممکن است آنچه که علم بشر آن را علت می‌داند علت واقعی‌ نباشد ، پوششی باشد بر روی علت واقعی ، و لهذا علوم بشر هم در سیر و تکامل است ، هر چه جلو می‌آید می‌بیند چیزهایی را که علت خیال می‌کرد علت‌ نیست ، در شناختن علت دقیقتر می‌شود . مثال عادی ذکر می‌کنم : بشر در دوران خیلی قدیم می‌دید یک فرزند که می‌خواهد متولد بشود از راه‌ این است که جنس نر و جنس ماده با یکدیگر عمل مباشرت را انجام بدهند تا اینکه این بچه به وجود بیاید . او همه اینها را توأم با هم می‌دید : مردی وجود داشته باشد ، زنی وجود داشته باشد ، این مرد و زن با هم عمل‌ لقاح را انجام بدهند . پس پدر را یک شرط می‌دانست ، مادر و رحم مادر را شرط دیگری می‌دانست ، عمل لقاح را هم شرط دیگری می‌دانست . فکر نمی‌کرد که‌ ممکن است بعضی از این چیزهایی که او آنها را شرط می‌داند شرط نباشد . بعد مثلا معلوم شد که عمل لقاح شرط واقعی نیست ، ممکن است که نطفه را در خارج بگیرند و برسانند به رحم . اساس این است که این نطفه از این مرد گرفته بشود و در این رحم قرار بگیرد . این که ما خیال می‌کردیم عمل‌ مباشرت هم جزء قضیه است ، نه ، واقعا جزء مطلب نبوده و دخالت نداشته‌ است . آن وقت برای ما علت عبارت شد از این که نطفه مرد باشد ، رحم زن‌ باشد و تخمک زن باشد . دیگر اینها را خیال می‌کردیم صد در صد علت است . بعد علم بشر می‌رسد به آنجا که حتی رحم زن هم ، اینکه باید رحم زن با آن‌ شرایط و آن کیفیات وجود داشته باشد تا بچه پرورش پیدا کند [ لازم نیست‌ ] ، در رحم یک محیط و یک شرایط بالخصوص مثلا میزان معینی از حرارت‌ هست و غذای مخصوصی به این نطفه می‌رسد . ممکن است همین شرایطی را که در رحم وجود دارد در خارج ایجاد کرد و همین نطفه را در خارج رحم پرورش داد . پس این هم که حتما باید رحم یک زن وجود داشته باشد شرط نیست . بسا هست علم دقیق تر و دقیق‌تر بشود و از این اموری که اینها را شرایط ادراک‌ می‌کرد