فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٣٩٥ - ١ ابوحاتم رازى (٢٦٠-٣٢٢٠)

مؤثرى در زمينه مذهب اسماعيليه دارد از جمله كتابهاى او :

١ . «الزينه»، درباره فقه و فلسفه اسماعيلى.

٢ . «اعلام النبوة» درباره فلسفه اسماعيلى.

٣ . «الاصلاح» درباره تأويلات.

٤ . «الجامع» درباره فقه اسماعيليه.[١]

در حقيقت، ابوحاتم رازى در سراسر مشرق زمين به نشر تعاليم فلسفى پرداخت، ولى در پايان، از دست دشمنان در امان نماند و ناگزير شد در اواخر عمر، به زندگى مخفى پناه ببرد و در سال ٣٢٢، پس از آن كه القائم بامرالله در مغرب عربى به قدرت رسيد، در سن ٦٢ سالگى از دنيا رفت.

وى معاصر محمد بن زكرياى رازى پزشك و فيلسوف معروف بود كه در بسيارى از مسائل با نظريات ارسطو در طبيعيّات و ماوراءطبيعت به مخالفت پرداخت، و حاضر نبود كه بپذيرد دين و فلسفه با هم سازگارند، و تنها راه اصلاح فرد و جامعه را، راه فلسفه مى دانست.

اين دو فرد هر دو رازى بودند، با هم گفتوگوها و مناظرات سختى داشتند كه در برخى از آن مناظرات شخصيتهاى سياسى و علما نيز حضور داشتند. ابوحاتم اين گفتوگوها را در كتاب «اعلام النبوه» گرد آورده است.

ما در اينجا بخش كوتاهى از آن مناظرات فراوان را مى آوريم:

نويسنده كتاب خود را با اين جمله آغاز مى كند:

«آن فرد منحرف (زكرياى رازى) درباره نبوت با من مناظره كرد كه از سنخ