فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٢٧٧ - ٤ـ سازمان زير زمينى

در مقابل چنين جمودى، مذهب اسماعيلى درهاى تعقل را در شرايع پيشين و مكاتب فلسفى برروى مذهب گشود و فلسفه را جزئى از دين شمرد. طبعاً مذهب، رنگ فلسفى به خود گرفت و با تمام رويدادها، نوعى هماهنگى پيدا كرد.

مصطفى غالب، كه خود، از پيروان مذهب اسماعيلى است كه در كتاب «تاريخ الدعوة الاسماعيليه» مى نويسد:

«كلمه اسماعيليه در آغاز به معنى يكى از فرقه هاى معتدل شيعه بود، ولى با گذشت زمان، به يك جنبش عقلى تبديل شد كه پيروان اديان گوناگون و احزاب سياسى و اجتماعى چندى با نظريات فلسفى و علمى مختلف در آن شركت داشتند».[١]

٤ـ سازمان زير زمينى

فرقه اسماعيلى، در زمانى پديد آمد كه قدرت عباسيان، شرق و غرب را گرفته و در نقاط مختلف جهان جاسوسانى را گمارده بودند كه هر نوع انديشه برخلاف حكومت مركزى را گزارش كنند تا به سركوب آن بپردازند.

در چنين شرايطى كه حكومت نيرومندى بر سرزمينهاى اسلامى تسلط داشت تشكيل يك جمعيت مذهبى آن هم در تقابل با حكومت، يعنى در مخالفت عباسيان، كارآسانى نبود، مگر آن كه از تاكتيكهاى خاص و تنظيمات سرى بهره مند شوند. سران اسماعيلى احساس كردند، در مقابل برنامه ريزيهاى دولت عباسى، كه مخالفان را در هر نقطه اى از جهان دستگير و سركوب مى كنند،