فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٣٨٥ - عقول عشره

آن آفريده كه فلك زحل باشد.

٥ . به همين ترتيب، عقل رابع عقل خامس و فلك رابع يعنى فلك مشترى آفريده شده تا ده عقل و نه فلك تكميل شود و نفوس آنها نيز به همراه آنها پديد آيند.

در مذاهب اسماعيلى همين تصورات وجود دارد. تنها تعبيرات، اندكى متفاوت هستند، مثلا داعى كرمانى، عقل اول را مبدع اول مى خواند و عقل ثانى را منبعث اول مى نامد.

داعى كرمانى مى نويسد:

عقل اول مركز عالم عقول است كه دامنه آن تا عقل فعال كشيده شده است.

عقل فعال است كه همه را درك مى كند و مركز عالم جسم است كه خود اين عالم، از اجسام عالى ثابت چون افلاك تا اجسام فرسايش پذير مانند عالم كون و فساد (عناصر اربعه) كشيده شده است.[١]

آنها اين تصورات فلسفى را بر تبليغات دينى نيز پياده كرده اند و براى هر ظاهرى باطنى و براى هر پايه طبيعى يك پايه دينى برابر آن تصور كرده اند به اين ترتيب:

١ـ عقل اول = ناطق

٢ـ عقل دوم = فلك اقصى = اساس

٣ـ عقل سوم = فلك ثوابت = امام

٤ـ عقل چهارم = فلك زحل = باب