هر چند ابيات پايانى اين قصيده كه جنبه ماتمى به خود گرفته از نظر ساختارى و استحكام لفظى، فاصله زيادى با ابيات پيشين خود دارد ولى از دو كلمه (تبرا) و (تولّا) و فضاى غم‌انگيزى كه پيش از ورود به مراثى كربلا بر ابيات آن حاكم است، در انتساب آن به كسايى مروزى نمى‌توان ترديد كرد مضافاً اين كه شايد ابياتى از اين قصيده به تاراج زمان رفته باشد كه نقش اصلى را در صبغه ماتمى بخشيدن به اين قصيده داشته‌اند و يا حكم حلقه ارتباطى «تشبيب» با «موضوع ماتمى» را ايفا مى‌كرده‌اند.
٢. ابوالمفاخر رازى‌
(سده پنجم و ششم)
زندگينامه‌
ابوالمفاخر رازى از اديبان و دانشمندان بنام سده پنجم و ششم هجرى است و در زمانه سلطان غياث الدين محمد سلجوقى (٤٩٨- ٥١١) مى‌زيسته و با خاقانى شروانى (٥٢٠- ٥٩٥) معاصر بوده و مراسلاتى در ميان اين دو مبادله شده است. «١» از تاريخ تولد و درگذشت وى اطلاعى در دست نيست. مقتل الشعراء به زبان فارسى از اوست.
سبك شعرى‌
آثار معدودى كه در زمينه مراثى عاشورا از وى به يادگار مانده با شيوه بيانى سبك عراقى و سبك خراسانى قابل انطباق است. دولتشاه سمرقندى در تذكرة الشعراء او را به بزرگى ياد مى‌كند و از او با عنوان «استاد الشعراء» نام مى‌برد و مى‌نگارد:
«... در مناقب سلطان الاولياء و برهان الاتقياء امام الانس والجان ابوالحسن على بن موسى الرضا عليه آلاف التحّيّة و الثّنا- چند قصيده دارد جمله مصنوع و متين، اما آن چه شهرتى عظيم يافته و اكثر شعرا در تتبع و جواب آن اقدام نموده، مطلعش اين است:
بال مرصّع بسوخت مرغ ملمّع بدن اشك زليخا بريخت يوسف گل پيرهن ... «٢»»
دامنه تأثير آثار عاشورايى‌
متأسفانه به جز اشعار پراكنده‌اى كه ملاحسين واعظ كاشفى در روضة الشهداء از او نقل مى‌كند، آثار منظوم ديگرى در زمينه مراثى عاشورا از وى در دست نيست، و با در نظر گرفتن تاريخ درگذشت مؤلف روضة الشهداء (: ٩١٠ ه. ق) پيداست كه آثار ماتمى ابوالمفاخر رازى در طول چهار سده بعد از او، مورد عنايت مورخان و مقتل‌نويسان بوده است.
برگزيده آثار عاشورايى‌
با عنايت به مطالبى كه گذشت، اشعار پراكنده ماتمى او را كه در روضة الشهداء آمده نقل مى‌كنيم: «ترجمه اشعار عربى عمر سعد»
مرا بخواند عبيداللَّه از ميان عرب رسيد بر دلم از خواندنش هزار تعب‌
مرا امارت رى داد و گفت: حرب حسين قبول كن كه ازو ملك راست شور و شغب‌
به ملك رى دل من مايل است و مى‌ترسم به كينه چون بكُشم پادشاه ملك ادب؟
چگونه تيغ كشم در رخ كسى كه وراست شجاعت ونَسب وعلم و حلم و فضل و حسب؟
سزاى قاتل او دوزخ است و مى‌دانم كه اين چنين عمل آرد خداى را به غضب‌
ولى چو در نگرم در رى و حكومت آن همى رود ز دلم خوف نار ذات لَهب «١»
***
منم شير دل حرّ مردم رباى كمر بسته پيش ولىّ خداى‌
منم شير و، شمشير برّان به دست كه دارد بر شير و شمشير پاى؟
***
خوشا حرّ فرزانه نامدار كه جان كرده بر آل احمد نثار
ز رخش تكبرّ فرود آمده شده بر بُراق شهادت سوار
به عشق جگر گوشه مصطفى بر آورده از جان دشمن دمار «٢»
***