با خود هزار گونه مشقت قرار داد اول، يكى: جداشدن از صحبت حسين‌
او را به دست اهل مشقت گذاشتيد كو حرمت پيمبر و؟ كو حرمت حسين؟
اى واى بر شما و به محرومى شما! افتد چو كار با نظر رحمت حسين‌
ديوان حشر، چون شود و، آورد بتول پرخون، به پاى عرش خدا كسوت حسين‌
حالى شود كه پرده ز قهر خدا فتد وزبيم، لرزه بر بدن انبيا فتد
يا حضرت رسول! حسين تو مضطرست اويك تن‌ست و، روى زمين پر زلشكرست‌
يا حضرت رسول! ببين بر حسين خويش كز هر طرف كه مى‌نگرد تيغ و خنجرست‌
يا حضرت رسول! ميان مخالفان برخاك و خون فتاده زپشت تكاورست‌
يا مرتضى! حسينِ تو از ضرب دشمنان بنگر كه چون حسين تو بى يار و ياورست‌
هيهات! تو كجايى و؟ كو ذوالفقارتو؟ امروز دست و ضربت تو سخت درخورست‌
يا حضرت حسن! زجفاى ستمگران جان بر لب برادر با جان برابرست‌
اى فاطمه! يتيم تو خفته ست و، بر سرش نى ما درست و، نى پدر و نى برادرست‌
زين العباد، ماند و، كشش همنفس نماند در خيمه، غير پردگيان هيچ كس نماند
يارى نماند و، كار ازين و از آن گذشت آه مخدّرات حرم ز آسمان گذشت‌
واحسرتاى تعزيه داران اهل بيت نى از مكان گذشته كه از لامكان گذشت‌
دست ستم، قوى شدو بازوى كين گشاد تيغ آن چنان براند كه ازاستخوان گذشت‌
يا شاه انس و جان! تويى آن كز براى تو از صد هزار جان و جهان، مى‌توان گذشت‌
اى من شهيد رشگ كسى كز وفاى تو بنهاد پاى بر سر جان و، ز جان گذشت‌
جانها، فداى حرّ شهيد و عقيده‌اش كآزاده وار، از سرجان در جهان گذشت‌
آن را كه رفت و سر به ره ذوالجناح باخت اى پاى مزد بس كه به سوى جنان گذشت‌
(وحشى)! كسى چه دغدغه دارد زحشر و نشر؟ كِش روز نشر، با شهدا مى‌كند حشر «١»
١٣. محتشم كاشانى‌
(ف ٩٩٦)
زندگينامه‌
مولانا محتشم كاشانى ملقب به كمال الدين و فرزند خواجه ميراحمد كاشانى، از شاعران پرآوازه سده دهم است كه در زمانه شاه طهماسب اول (٩٣٠- ٩٨٤) مى‌زيسته و در كاشان به شغل بزازى سرگرم بوده است.
محتشم را بايد قافله سالار شعر عاشورا در زبان فارسى دانست، زيرا دوازده بند عاشورايى او در چهار سده اخير مورد اقبال فراگير شيفتگان ادب عاشورا قرار گرفته و تأثير شگرف و بى سابقه‌اى در بالندگى شعر عاشورا در زبان فارسى داشته و نام او براى هميشه با واقعه عاشورا و مرثيه كربلا گره خورده است.
تركيب‌بندهايى كه به اقتضاى تركيب‌بند ماندگار وى و يا با تأثيرپذيرى از آن سروده شده، سرفصل ممتازى را در پيشينه شعر آيينى در زبان فارسى به خود اختصاص داده است.
نوشته‌اند كه محتشم كاشانى، قصيده‌اى در ستايش شاه طهماسب اول ساخت و به دربار او روانه ساخت. پادشاه صفوى به جاى صله دادن براى وى پيغام فرستاد كه: «شاعر بهتر است به جاى مدايح سلطانى، به سرودن مراثى و اشعار مذهبى بپردازد» و همين امر موجبات انقلاب درونى او را فراهم ساخت و تركيب‌بند فاخر خود را آفريد و نام خود را به بركت سالار شهيدان جاودانه ساخت.
آقاى مهرعلى گرگانى در مقدمه ديوان محتشم كاشانى نوشته‌اند كه در يكى از نسخ خطى ديوان او، چند تركيب ديگر نيز وجود دارد كه هر يك در نوع خود بى‌نظيرند. «١»
محتشم در عرصه نثر نيز توانا بوده و دو رساله جلاليه و نقل عشاق او- كه آميزه‌اى از نثر و نظم است- بسيار شيوا و داراى شور و حال عاشقانه است و مهارت خود را در سرودن غزل به زيبايى نشان مى‌دهد.
وى در سر
كاروان شعر عاشورا ١٦٢ ١٤. نظيرى نيشابورى ..... ص : ١٦١
ودن «ماده تاريخ» نيز از سرآمدن عصر خود است و در ديوان اشعار او مى‌توان نمونه‌هاى جالبى از آن را يافت.
محتشم در كاشان زايران بسيارى دارد و از سر اخلاص، نيازهايى بر تربت او نثار مى‌كنند.