بس فخر همى كرد بُحير از درِ اين كار گفتا خردش: وَيلَك ازين كرده و كردار!
و آن بى خرد از كرده همى گشت پشيمان‌
از بهر نمازش سوى حق روى نيازست زى كند چهره و خود كعبه رازست‌
قربانِ نيازى كه از آن مايه نازست سلطان عراق است و شهنشاه حجاز است‌
تا اوست در رحمت حق بر همه باز ست [وين در به روى خلق جهان باز و فراز است‌] «١»
بل ذات رحيم است و بود معنى رحمان‌
ز اخبار رسيده است بدين گونه روايت چون گريه كند شيعه ز آغاز حكايت‌
مروى است كه آن فرقه بى فهم و درايت كافراشته در ظلم و ستم يك سره رايت‌
مهلت نه بدادند به سلطان ولايت كز بهر نماز آن گهر بحر هدايت‌
همراز شود با گهر هادىِ ديّان‌
بشنو سخن از مرتبه و حشمت هاشم «٢» درياست همى قطره‌اى از همت هاشم‌
غرق‌اند بزرگان همه در نعمت هاشم‌در شاه پرستى زهى از خدمت هاشم ما را، هله فيضى رسد از رحمت هاشم‌داند كه به جز بار خدا قيمت هاشم؟
كز اهرمن آمد گهرى جفت سليمان‌
تعظيم كن از حشمت اين هاشم مرقال آن هاشم مرقال نكو فرّ نكو فال‌
كاندر ره آل است و راه چهره به خون آل زين گُرد تهمتن به پسر طعنه زند زال‌
پويان به ركابش چو ملك نصرت و اقبال بسراى كه: طوبى لك ازين حشمت و اجلال‌
بر گوى: بناميزد ازين مرتبه و شان‌
فضل بن على در نظر فضل خداوند بر لشكر دشمن چو پدر بود ظفرمند
بر بود سر از كيفر با فرّ خداوند آن فرّ سليمان زتن اهرمنى چند
بر سوخت تهمتن ز پى چشم بد، اسپند خون گريه كن از ماتم آن نخل برومند
گرپاى در آورد وِرا تيشه دوران‌
پس عابس فرخنده يلِ شاكرى از جاى برجست و، رخش گشت پى شكر زمين ساى‌
با شوذب آزاده همى گفت: تو را راى تا چيست پى خدمت شاهنشه يكتاى؟
ناليد كه: اى ميرمن، اى گرد صف آراى! در پاى ملك سر دهد اين بى سرو بى پاى‌
كاو خسرو دين است و، بود بى سرو سامان‌
گفتا كه: مرا نيز گمان بر تو همين بود بشتاب هلا خدمت شاهنشه ما زود
كز فرّ شهادت بر شه قدر تو افزود ديباى سعادت را، هم تارى و هم پود
و زتوست خداوند و نبى راضى و خشنود عقل تو درين كار، ره باديه پيمود
با عشق رخ كعبه خوشا خار مغيلان‌
چون كار چنين ديد خروشيد و بزد دست خوش خوش زره و خود به‌هم برزد و بشكست‌
بسرود كه: من عاشق جانبازم و سرمست عاشق نيم امروز اگر پيرهنى هست‌
با تيغ يلى كرد بسى را به زمين پست تا كشته جانان شد و از قيد جهان رست‌
در عين حيات است ولى كشته جانان‌
شير اوژن و نام آور و ضرغام و دلاور دارنده فرخ علم لشكر داور
شيران همه در جوشن اين شبل غضنفر كاو حمزه اول بود و، ثانى حيدر
چون شير خدا در صف كين، حيدر صفدر در دوده هاشم لقبش: ماه منور
گرديد منوّر ز رخش عرصه ميدان‌
آن ماه بنى هاشم و، خورشيد علمدار در شاه پرستى علم لشكر دادار
در خدمت شه، راضى ازو، احمد مختار با حكم جهانداور و، با اذن جهاندار
غژمان شده شبل اسداللَّه، على وار بر زد به صف لشكر چون حيدر كرار
هين قوت بازو نگر و، قدرت يزدان‌
عشق آمد و زد خيمه بر از طارم اخضر كز خيمه چو خورشيد بر آمد على اكبر
معشوق و گرامى پسر عاشق داور شبل اسداللَّه بود و، شبه پيمبر
بر دور پدر گشت پس از رخصت مادر ناليد كه: اى خسرو بى ناصر و ياور!
ما ناصر حقيم و به حق ناصر ايمان‌
چون اهل حرم ناله شهزاده شنيدند از خيمه برون آمده، زى شاه دويدند
چون سرو و مه، آن قامت و رخساره بديدند يك باره سر انگشت تحير بگزيدند
گفتند سخن باوى و، پاسخ بشنيدند وز فرقت شهزاده به تن جامه دريدند
سخت است بلى فرقت جان دورى جانان‌
افشاند يكى بر گل رخساره، گلابش وزشانه، يك سنبل پر حلقه و تابش‌
آورد يك از پردگيان اسب عقابش رخ سود به خاك قدم حضرت بابش‌
پرسيد بسى نكته و، شه داد جوابش كز كار شفاعت چه رسد روز حسابش‌
در خدمت پيغمبر و، در حضرت رحمان‌
اى سلسله شيعه! بياييد بياييد وزگيسوى او سلسله‌ها باز گشاييد
وز اشك روان گردِ ركابش بزداييد گر ز آن كه شما مردم خورشيد ستاييد
خورشيد خدا را به خدايى بستاييد و زمهر، نظر برمه رويش بنماييد
معشوق امام است و، بود عاشق يزدان‌
ديوانه شدم، حلقه و زنجير بياريد سر پيچم ازين حلقه، اگر دير بياريد
سر رشته از آن زلف گره گير بياريد يك رطل گران از كرم پير بياريد
صد حلقه كباب از جگر شير بياريد چون قافيه صوتى به بم و زير بياريد
كى قافيه سنجد دل ديوانه حيران؟
ديوانه‌ام از فكرت آن طرّه پرخم زنجير من، آه زلف سياه است مسلم‌
زخم دل عاشق نشود طالب مرهم زيرا دل عاشق طلبد زخم، دمادم‌
بى حلقه آن زلف، درين حلقه ماتم ديوانه بود (محرم) در ماه محرّم‌
سنگى چه دريغ است زديوانه عريان؟!
من عاشق و ديوانه‌ام، اى خلق! بدانيد زنهار مرا عاقل و فرزانه مخوانيد
با دل، سخن از گيسوى شهزاده مرانيد دل را به پريشانى خود باز بمانيد
و زما بر عشاق سلامى برسانيد كز گفته ما خون دل از ديده فشانيد
هنگام وداع است و، بود نوبت هجران‌
شهزاده اكبر، به خدا دست پيمبر بوسيد و، على وار بزد بر صف لشكر
هر حمله او، آيتى از حمله حيدر گفتى به صف رزم بود حيدر صفدر
اين شير دلاور كه بود شبل غضنفر غژمان شد و بر زد به صف لشكر كافر
تا با صف گرگان چه كند ضيغم غژمان!
خورشيد ولايت به مه عارض فرزند از مهر نظر كرد به آن نخل برومند
فرمود: درين كار، گواه است خداوند كاين شبه پيمبر، كه مرا ناصر و فرزند
انصار و مهاجر ز جمالش همه خرسند چون شير رود جانب گرگ ستمى چند
تنها بود اين شير و سپه گرگ فراوان‌
هرگاه كسى شايق ديدار پيمبر گشتى، نگرستى به رخ حضرت اكبر
خير و بركت دور ازين زمره كافر هر سوى پراكنده شود قوم ستمگر
راضى نشود ز ايشان از كهتر و مهتر خواندند كه: ماييم تو را ناصر و، ايدر
شمشير كشيدند پى كينه و عدوان!
شه، بانگ همى بر پسر سعد لعين زد كاى زاده اهريمن و خواهر پسر دد
از ما چه همى خواهى اى كافر مرتد! بادا به زمين نسل تو مقطوع، مؤبّد
اى قاتل خوبان! نبرى صرفه به جز بد كار دو جهان بر تو مبارك نشود خَود
مردودِ خداوندى و از دوده شيطان ...
فرمود: على بن حسين بن على را بينيد همه طنطنه شير دلى را
خوانيد، چو بينيد مه روى على را از چهر و لبش، ذكر خفى، ورد جلى را
فرّ ابدى، آيت لطف ازلى را اكرامِ خداوند نبى راو، ولى را
اول زهمه خلق به پيغمبر يزدان ...
از كوفى و شامى همه حيران جمالش مندَك شده از شعشعه نور جلالش‌
اين گفت: به گيتى نبود شبه و مثالش مانند پيمبر، قد و رخسار و مقالش‌
چون شير خدا يك سره شيرى است خصالش خون من اگر ريزد، چون شير حلالش‌
شيرست و، برون تاخته از بيشه شيران ...
تا كيست درين محنت و اندوه مرا يار كز گريه كنم يارى پيغمبر مختار
زين درد كه سوزد جگر حيدر كرار خود تا به كجا باز رسد خاتمتِ كار
اين اول زارى است به آهنگ دل زار هين اسب عقاب آمده بى آن شه صفدار
رخ داده مگر حادثه‌اى در صف ميدان؟!
كاى اسب عقاب! آن خلف شيرخدا كو؟ معناى حق و صورت پيغمبر ما كو؟
آن ماه بنى هاشم خورشيد لقا، كو؟ در محفل سربازان، آن شمع هدى‌ كو؟
آن قبله حق، كعبه ارباب صفا كو؟ آن، صدق ذبح عظيم از شهدا، كو؟
كز فرّ «فَدَيناه» بود قابل قربان ... «١
كاروان شعر عاشورا ٣٧٤ ٢٧. وفائى شوشترى ..... ص : ٣٧٣
»
٢٥. جيحون يزدى‌
(١٢٥٠- ١٣٠٢)
زندگينامه‌
محمد (جيحون) يزدى ملقب به تاج الشعراء به سال ١٢٥٠ ه. ق در يزد به دنيا آمد و در سال ١٣٠٢ ه. ق در كرمان بدرود حيات گفت.
وى تحصيلات متداوله زمانه خود در زادگاهش يزد فرا گرفت و به سبب آزردگى‌هايى كه از همشهريانش داشت ترك وطن كرد و چندى در شهرهاى استان آذربايجان، تهران، قم و اصفهان گذراند و سرانجام در كرمان اقامت گزيد و در ٥٢ سالگى در همين شهر درگذشت. «٢»
جيحون از شاعران نام آشناى دوره ناصرى است و منظومه‌هاى شيوايى كه از او به جاى مانده از قدرت طبع او حكايت دارد.
وى در اغلب قالب‌هاى شعرى طبع آزمايى كرده ولى در سرودن مسمط و قصيده قدرت هنرى و خلاقيت‌هاى ذوقى و كلامى خود را بيشتر آشكار ساخته است.
ديوان كامل اين شاعر پر آوازه آيينى بارها به چاپ رسيده است. در آغاز ديوانش، «نمكدان» او به شيوه گلستان سعدى خودنمايى مى‌كند و خالى از لطف نيست.