فصل اول: سيماى امام حسين (عليه‌السلام) در شعر فارسى‌
شاعرانى كه در مديحت و يا مرثيت سالار شهيدان و شهداى كربلا (عليهم السلام) به استقلال سخن گفته‌اند و يا در پيشينه شعر فارسى آثار منظومى از آنان در همين ارتباط به ثبت رسيده است فراوان‌اند، اما گروه ديگرى از شاعران فارسى زبان بى‌آنكه اثر مستقلى در اين رابطه داشته باشند، گاهى به مناسبت و يا در جايى كه مقام سخن اقتضا كرده است، از وجود نازنين سالار شهيدان به عنوان يك نماد تاريخى- مذهبى كه اسطوره آزادگى، مردانگى و ستم‌ستيزى است، بهره برده‌اند و گاهى نيز در اثناى سخن به صورت كوتاه و بسيار گذرا از قافله سالار كربلا ياد كرده‌اند و در مظلوميت، حقانيت و يا عظمت وجودى آن حضرت سخن گفته‌اند، از همين روى لازم ديديم در طليعه اين تذكره، از اين گروه شاعران نيز ياد كنيم.
١. ابوزيد محمّد غضائرى رازى‌
كه در اوايل سده پنجم مى‌زيسته، از مادحان بهاءالدوله ديلمى است و با عنصرى (متوفاى ٤٣١ ه. ق) معاصر بوده و به جز ٢١٩ بيت از اشعار شامل دو قصيده بلند، چند قطعه و ابيات پراكنده از او در دست نيست غضائرى رازى در قطعه شعرى سه بيتى به مديحت پنج تن آل عبا پرداخته است:
مرا شفاعت اين پنج تن بسنده بود كه روز حشر بدين پنج تن، رهانم تن‌
بهين خلق و برادْرش و دختر و دو پسر: محمد و على و فاطمه، حسين و حسن‌
ايا كسى كه شدى معتصم به آل رسول زهى سعادت تو، لا تخف و لا تحزن «١»
٢. قطران تبريزى‌
ملقب به فخر الشعراء و مُكنّى به ابومنصور فرزند منصور گيلانى است، ولى خود وى در ده شادى آباد واقع در شش كيلومترى جنوب شرقى تبريز به دنيا آمده است.
او در سبك خراسانى شعر مى‌سروده و تعداد اشعارش را حدود دوازده هزار بيت نوشته‌اند كه اغلب در قالب قصيده بوده است. وى در سال ٤٦٦ ه. ق به بيمارى نقرس در تبريز بدرود حيات گفته و در مقبرة الشعراى سرخاب به خاك سپرده شده است.
همو علاوه بر ديوان شعر، لغت نامه‌اى نيز داشته به نام تفاسير فى لغة الفرس كه فعلًا نسخه‌اى از آن در دست نيست. «١»
قطران تبريزى در پايان قصيده‌اى كه براى ممدوح خود ابوالخليل جعفر سروده، به هنگام دعا، دشمنان او را همانند فرعونيان و همچون كفار كربلا مرده مى‌خواهد:
تا وصف غرقه گشتن فرعونيان بوَد تا نعت كربلا بود و آن همه بلا
بادند دشمنانْت چو فرعونيان غريق خصمانْت گشته مرده چو كفار كربلا «٢»
و در رثاى ممدوحى ديگر، تشنه جان دادن او را با شهيد كربلا مقايسه كرده است!
رفتى زجهان به تشنگى بيرون مانند شهيد كربلا بودى «٣»
همو در قصيده مناقبى ديگرى درباره ممدوحى ديگر و نتيجه كارزارى كه با دشمن داشته است مى‌گويد:
گشت چون زهر هلاهل، نوش در كام عدو چون شدى در جنگ و، گفتى جنگجويان را هلا
آن بلا كآورده‌اى در جان بدخواهان ملك فاش گشت اندر جهان همچون حديث كربلا «٤»
٣. حكيم ناصرخسرو قباديانى‌
(٣٩٤- ٤٨١) مكنّى به ابومعين و ملقب و متخلص به «حجت» فرزند خسرو قباديانى، از پرآوازه‌ترين سخنوران و دانشمندان سده پنجم هجرى است. در قباديان از نواحى بلخ زاده شد و در سن هشتاد و هفت سالگى در قصبه يمگان از ولايت بدخشان بدرود حيات گفت.