در اين كه عمان سامانى بر تركيب نادرست «گنجينة الاسرار» آگاهى داشته و مى‌توانسته گنجينه اسرار را جايگزين آن سازد ترديدى نيست، ولى انگيزه اين عدم جايگزينى مشخص نمى‌باشد. شايد مشرب ملامتى عمان اين امر را اقتضا كرده باشد تا اگر هر از گاه از سرودن اين مثنوى ماندگار عاشورايى در خود احساس غرور كند، اين تركيب نادرست به يارى او بشتابد و سر انگشت عيب‌جويان، حباب غرور او را بشكند و او را از آفات آن در امان دارد! واللَّه اعلم.
اين قبيل سنت‌شكنى‌ها در ادب پارسى پيشينه كهنى دارد كه پرداختن به آن از موضوع اين مقال بيرون است و در حوصله تنگ آن نمى‌گنجد. در شعر سعدى، قاآنى، صائب و ديگران مى‌توان موارد بارزى از اين سنت شكنى‌ها را نشان داد كه بررسى آن را به فرصت ديگرى موكول مى‌كنيم.
برگزيده آثار عاشورايى عمان سامانى‌
عمان سامانى منظومه گنجينه خود را به سال ١٣٠٥ ه. ق در اصفهان به تشويق و ترغيب آقا سليمان خان- كه از او به عنوان «رييس خواجه سرايان» نام مى‌برد- در طول يك سال آفريده است. با در نظر گرفتن سال تولد او (: ١٢٥٨ ه. ق) نتيجه مى‌گيريم كه عمان سامانى به هنگام آفرينش اين اثر ماندگار «١» ٤٧ و ٤٨ ساله بوده و حدود هفده سال پس از آن نيز در قيد حيات بوده است.
گنجينه عمان، يك اثر برگزيده است و انتخاب قسمت‌هايى از اين منظومه ماندگار عاشورايى امرى بس دشوار مى‌نمايد با اين همه براى رعايت شيوه‌اى كه در تنظيم اين تذكره به كار رفته به نقل قسمت‌هايى از آن بسنده مى‌كنيم:
كيست اين پنهان مرا در جان و تن كز زبان من همى گويد سخن؟
اين كه گويد از لب من راز كيست؟ بنگريد اين صاحب آواز كيست؟
در من اين سان خود نمايى مى‌كند ادّعاى آشنايى مى‌كند «١»
***
پرده‌اى كاندر برابر داشتند وقت آمد پرده را برداشتند
ساقيى با ساغرى چون آفتاب آمد و عشق اندر آن ساغر شراب‌
پس ندا داد او- نه پنهان- بر ملا كالصّلا اى باده خواران الصّلا! «٢» ...
باز ساقى بر كشيد از دل خروش گفت: اى صافى دلانِ دُرد نوش‌
مرد خواهم همتى عالى كند ساغر ما را زمى خالى كند
انبيا و اوليا را با نياز شد به ساغر گردن خواهش دراز
جمله را، دل در طلب چون خم به جوش ليك آن سرخيل مخموران خموش‌
سر به بالا، يك سر از برنا و پير ليك آن منظور ساقى سر به زير
هر يك از جان همتى بگما شتند جرعه‌اى از آن قدح بر داشتند
باز بود آن جام عشق ذوالجلال همچنان در دست ساقى مال مال‌
جام بر كف منتظر ساقى هنوز اللَّه اللَّه غيرت آمد غير سوز ...
باز ساقى گفت: تا چند انتظار؟ اى حريف لا ابالى سر برآر
اى قدح پيما درآ هويى بزن گوى چوگانت سرم گويى بزن‌
چون به موقع ساقى‌اش درخواست كرد پير ميخواران ز جا قد راست كرد
زينت افزاى بساط نشأتين سرور و سرخيل مخموران حسين‌
گفت: آن كس را كه مى‌جويى منم باده خوارى را كه مى‌گويى منم‌
شرطهايش را يكايك گوش كرد ساغر مى را تمامى نوش كرد

كاروان شعر عاشورا ٤٤٧ ٣٩. حاج شيخ على تهرانى ..... ص : ٤٤٦
باز گفت: از اين شراب خوشگوار ديگرت گر هست يك ساغر بيار! ...