هستى زمين و، قدر تو از آسمان گذشت يا حبّذا! زمين كه به از هر زمين شدى‌
خوابيده بس كه سبز خطان در تو گلعذار يك باغ پر زنسترن و ياسمين شدى‌
از نافه‌هاى خون زغزالان هاشمى باللَّه خطاست گويمت ارمشك چين شدى‌
جان جهان چو در تو نهان شد به روزگار ز آن جان پاك، منظر جان آفرين شدى‌
بگزيده جاى در تو چو آن شاهباز عرش تا روز حشر، مهبد روح الامين شدى‌
پنهان چو شد پناه خلايق به كوى تو ز آن شد كه كعبه دل اهل يقين شدى‌
خورشيد اگر كند زتو پيوسته كسب نور ز آن رو بود كه مطلع انوار دين شدى‌
بوى بهشت از تو رسد بر مشام جان اى خاك تا به نكهت سيبش قرين شدى‌
از عرش چون فتاده به فرش تو گوشوار زيبد اگر به چرخ زنى چتر افتخار «١»
١٨
آن كشته‌اى كه نيست جزايى براى او غير از خداى او كه بود خونبهاى او؟
آن كشته‌اى كه حيدر و زهرا و مصطفى دارند صبح و شام به جنت عزاى او
آن كشته‌اى كه شمه‌اى از شرح ماتمش خواند از براى موسى عمران، خداى او
آن كشته‌اى كه ساخت خداوند كردگار سر تا به سر جهان همه ماتمسراى او
آن كشته جفا كه جز او هيچ كشته‌اى هرگز نشد جدا سر او از قفاى او ...
از سر چو شد عمامه و، از دوش او ردا گرديد كبرياى خدا، رداى او
كاش آن زمان كه در ره جانان شد او فدا جان جهانيان همه مى‌شد فداى او ...
معراج اولش: سر دوش پيمبر است «٢» معراج آخرش: زِهر انديشه برتر است‌
٢٨. روشن اردستانى اصفهانى‌
(ف ١٣٠٥ ه. ق)
زندگينامه‌
ملا محمد صادق (روشن) اردستانى فرزند محمد طاهر از شعراى بلند پايه دوره ناصرى است. رضا قلى خان هدايت در شرح احوال او مى‌نگارد:
«روشن اصفهانى، اسمش ملا محمد صادق و از معارف شعراى معاصرين است. به قدر كفاف تحصيل اخلاق و اوصاف پسنديده كرده، مردى عاشق پيشه، صافى انديشه، با ذوق و صفاست و خاطرش مايل به صحبت فضلا و عرفاست. از فنون حرفت به مكسب وراقى ميل كرده و در صحافى با قدرتى وافى است»، وفات روشن را به سال ١٣٠٥ ق نوشته‌اند. «١»
سبك شعرى روشن اردستانى‌
روشن اردستانى، شيوه بيانى خود را وامدار سبك عراقى است و غزليات پر شور و شيواى او را نه تنها بايد در شمار بهترين غزليات دوره قاجاريه به حساب آورد بلكه برخى از غزليات او در زمره بهترين غزليات زبان فارسى است. براى نمونه به اين غزل او توجه كنيد:
به در كعبه، سحرگه من و دل دست زديم به اميدى كه درين خانه كسى هست، زديم‌
لاجرم دست ارادت به در پيرمغان خادم كعبه چو در بر رخ ما بست زديم‌
تا نگيرند پى خون كسى دامن مان خويش را، بر صف پرهيزكنان مست زديم‌
سنگ بر شيشه تقوا و، قدح از كف دوست لب ساقى به لب جام چو پيوست، زديم‌
زير و بالا همه چون جلوه گه طلعت اوست گه سراپرده به بالا و گهى پست زديم‌
فال بى‌دولتى و، قرعه بدبختى خويش رشته الفت ما دوست چو بگسست، زديم‌
آسمان كرد سيه روز و پريشان ما را كه چرا در خم گيسوى بتان دست زديم؟
بنده سرو چو از راه تو برخاست شديم گردن شمع چو در پيش تو بنشست زديم‌
من و (روشن) اگر از خويش نرسيتم، ولى دست در دامن آن كس كه زخود رست زديم «٢»
دامنه تأثير آثار عاشورايى‌
متأسفانه روشن اردستانى همانند تنى چند از شعراى نامدار دوره قاجاريه كه به خاطر آزادگى و مناعت طبع حاضر به مداحى سلاطين قاجار نشده‌اند، در هاله‌اى گمنامى قرار گرفته و اغلب تذكره‌نويسان اين دوره از پرداختن به شرح احوال و آثار او خوددارى كرده‌اند، ولى جاذبه‌هاى شعرى روشن اردستانى به حدى است كه خواص اهل ادب با چشم احترام به وى مى‌نگرند و شيفتگان ادب عاشورا نيز از ديرباز با اشعار پرشور و بلند عاشورايى او ارتباطى تنگاتنگ دارند.
برگزيده آثار عاشورايى‌
روشن اردستانى علاوه بر اشعار بنلد آيينى كه در مناقب حضرات معصومين عليهم‌السلام دارد، آثار او در قلمرو شعر عاشورا از بهترين و پرشورترين آثار ماتمى در زبان فارسى به‌شمار مى‌رود.
تركيب ٢٧ بندى او در مراثى سالار شهيدان و شهداى كربلا كه هر بند آن داراى يازده بيت است در شمار شيواترين و موفق‌ترين تركيب بندهاى عاشورايى است، علاوه بر آن تركيب‌بند ماتمى ديگرى دارد در ١٣ بند به استقبال از محتشم كاشانى و چند قصيده و مثنوى عاشورايى ديگر كه هر كدام از منزلت ادبى خاصى برخوردارند و ما به نقل نمونه‌هايى از آثار عاشورايى اين شاعر بزرگ آيينى در سده سيزدهم بسنده مى‌كنيم:
شاهى كه برگزيده زكونين داورش بر صدر قدر كرده به عزت مصدّرش‌
در عهد مهد، خدمت او كرده جبرئيل پرورده در كنار به حرمت پيمبرش‌
بيرون ز درك و وهم و گمان است طينتش خارج ز بحر كون و مكان است گوهرش‌
فردوس، قلعه‌اى است ز شاداب گلشنش كونين، بقعه‌اى است ز آباد كشورش‌
بحرى است جاه او، كه بود عرش ساحلش فلكى است قدر او، كه بود چرخ لنگرش‌
فرسوده قبه‌اى بود از خرگه جلال اين گوى تابناك منير مدوّرش ...
در بدو آفرينش عالم كه امر كن مى بست نقش گنبد نه توى اخضرش‌
دست قضا به خامه قدرت نوشته بود توقيع «سيد الشهدايى» به محضرش ...
پيوسته مى‌كشيد در آغوش، احمدش همواره مى‌مكيد لب روحپرورش‌
مى‌گفت: از من است حسين‌و، من از حسين مى‌داد بوسه بر لب و دندان، مكررش ...
هر روزه بهر كسب شرف، قدسيان عرش گردند گرد قبه به سان كبوترش‌