سبك شعرى‌
جيحون اگرچه در غزل از سبك عراقى پيروى مى‌كند، ولى وجهه غالب شعرى او از لحاظ سبك‌شناسى، در سبك خراسانى شكل مى‌گيرد، خصوصاً قصايد و مسمطات او كه نشان مى‌دهد سراينده آنها از ادامه دهندگان راه بانيان نهضت بازگشت ادبى است.
دامنه تأثير آثار عاشورايى‌
جيحون يزدى از شعراى پر آوازه آيينى در عصر ناصرى است و مسمط وى در منقبت اميرمؤمنان على (ع) كه باتشبيبى بسيار زيبا آغاز مى‌شود، از بهترين آثار منظوم آيينى اوست.
جيحون چند مربع تركيب و مثنوى و مخمس عاشورايى دارد كه از زمانه او تاكنون مورد استفاده شيفتگان ادب عاشورا و ستايشگران آل اللَّه قرار داشته و نام او را زنده نگاه داشته است.
اشعار عاشورايى جيحون در شمار آثار فخيم و ممتاز آيينى دوره قاجاريه نيست، ولى فرازهايى از اشعار ماتمى او در رثاى سالار شهيدان و شهداى كربلا بسيار معروف و زبان زد عام و خاص بوده و هست.
برگزيده آثار عاشورايى‌
در اين قسمت به نقل چند نمونه منتخب از آثار جيحون بسنده مى‌كنيم و علاقمندان اين گونه آثار را به مطالعه مراثى منظوم او و مراجعه به ديوانش فرا مى‌خوانيم.
در شهادت حضرت على اصغر (ع)
اى حرم و كعبه ات زحلقه به گوشان! وى دل داناى تو، زبان خموشان!
با توكه گفت از حسين، چشم بپوشان؟ خاصه در آن دم كه اهل بيت، خروشان‌
نزدش با اصغر آمدند، معجَّل‌
گفتند: اين طفل گو چو بحر نجوشد نيست چو ما كز عطش به صبر بكوشد
اشك بپاشد چنان، كه خاك بپوشد رخ بخراشد چنان، كه جان بخروشد
جز به كفى آب، عقده‌اش نشود حل‌
گاهى، ناخن زند به سينه مادر گاهى، پيچان شود به دامن خواهر
بارى، از ما گذشته چاره اصغر يا بنشانش شرار آه چو آذر
يا ببرش همرهت به جانب مقتل‌
شه زحرمخانه‌اش ربود و روان شد پير خرد، همعنان بخت جوان شد
زين پدر و آن پسر به لرزه جهان شد آمد و آورد و، هر طرف نگران شد
تا به كه سازد حقوق خويش مدلَّل؟
گفت كه: اى قوم! روح پيكرم اين است ثانى حيدر، على اصغرم، اين است‌
آن همه اصغر بُدند، اكبرم اين است حجت كبراى روز محشرم، اين است‌
رحمى! كش حال بر فناست محوَّل‌
او كه بدين كودكى گناه ندارد يا كه سر رزم اين سپاه ندارد
ز آن كه بس افسرده است، آه ندارد جاى دهيد آنكه را پناه ندارد
پيش كز ايزد بريد كيفر اكمل‌
ناگه آن قوم از سعادت محروم حرمله‌اش، تير كينه راند به حلقوم‌
حلق وِرا خست و جست بر شه مظلوم وز شه مظلوم، آن سه شعبه مسموم‌
رد شد و، سر زد زقلب احمد مرسل «١»
*** در رثاى اهل بيت مطهر
اى فلك! تو با نيكان دايم از چه‌اى بدخواه؟ عترت نبى، و آن گه مجلس عبيداللَّه؟!
مجلسى كه اطرافش بسته ره ز نامحرم اهل بيت پيغمبر چون در او گشايد راه؟
كودكان بى ياور، مادران بى فرزند بسته كس بغل؟ اى داد! خسته كس به نى؟ اى‌آه!
زخم قوم پر نيرنگ، بر لب حسين از سنگ غرق خون شوى اى مهر! سرنگون شوى اى ماه!
از تو حضرت سجاد آن قدر به رنج افتاد كز نشست او مى‌داشت زاده زياد اكراه!
بلكه چون سخن فرمود، لب به كشتنش بگشود! وز زنان بيكس خاست الخدر! و واغوثاه!
زينبى كه در يك روز داغ شش برادر ديد مى‌برى اسيرش باز نزد دشمنى جانكاه؟!
از اسيرى اش بگذر، بر غريبى اش منگر حكم قتل او از چيست؟ لا اله الا اللَّه!
از مراثى‌ات (جيحون)! شد دل ملايك خون طبع تو بلند، اما زين فسانه كن كوتاه «٢»
در شهادت حضرت حرّ
چون طليعه ى صبح عاشورا دميد از حق و باطل، كتايب صف كشيد
ديد حر كز وضع جيش انگيختن در دو سو، كار است بر خون ريختن‌
پس به خود گفتا كه: اى سرگشته حر! از پى باطل زحق برگشته حر!
قند مى‌پختى، شرنگ آمد پديد صلح مى‌جستىّ و، جنگ آمد پديد
به كه حال از كفر، زى ايمان شوى اهرمن بنهى، سوى يزدان شوى‌
ز انقلابش، جيش گفتندى كه خير! تو جز از حق، مى‌نترسيدى زغير
دشت كين، جنگ دليران ديده‌اى كام اژدر، جنگ شيران ديده‌اى‌
چون شد اكنون كز غريبى كم سپاه كوه اندامت ندارد وزن كاه؟
گفت: سير خلد و دوزخ مى‌كنم عارفانه، طىّ برزخ مى‌كنم‌
يك طرف: پيغمبر و، يك سو: يزيد «ادخلوها» جفت با «هل من مزيد»!
پس دو دست خود زغم بر سر گرفت فطرتش هم، تيغ و قرآن برگرفت‌
گفت: اى دادار غفار الذنوب! كاشف الاسرار و ستّار العيوب‌
گر دل خاصان تو بشكسته‌ام باز، دل بر عفو عامت بسته‌ام‌
و آن گه آمد تا به نزديك خيام گفت: از حر، مر شهِ دين اسلام‌
كى گمان كردم كه كوفى بيوفاست؟ همچو نمرودش، سرجنگ خداست؟
توبه كردم، ليك توّابم تويى عفو خواهم، ليك وهابم تويى‌
مهر تو، فرعون را موسى‌ كند جذبه‌ات، دجال را عيسى كند
گر به قرآن بخشى ام، شرمنده ام ور به تيغم سر ببرى، بنده ام‌
گر بخوانى، خيمه بر گردون زنم ور برانى، غوطه اندر خون زنم‌
چاكرم، از لطف اگر بنوازى ام شاكرم، از قهر اگر بگدازى‌ام‌
***
حر چو الطاف شه اندر خويش ديد عشق واپس مانده را، در پيش ديد
پس زه شه جست اذن، گفتا خير باد! شد به رزم و، جيش را آواز داد
كاى گروه دونِ دور از عافيت بى نصيب از مبدا و از عاقبت‌