برگزيده آثار عاشورايى‌
با عنايت به مطالبى كه گذشت تنها قصيده عاشورايى قاآنى را- كه در سبك و سياق كاملا تازه‌اى ارايه شده است- مرور مى‌كنيم؛
بارد! چه، خون؛ كه! ديده، چسان؟ روز و شب، چرا؟ از غم، كدام غم؟ غم سلطان اوليا
نامش كه بُد؟ حسين، ز نژاد كه؟ از على مامش كه بود؟ فاطمه، جدش كه؟ مصطفى‌
چون شد؟ شهيد شد، به كجا؟ دشت ماريه كَى؟ عاشر محرم، پنهان نه، برملا
شب كشته شد؟ نه، روز، چه هنگام؟ وقت ظهر شد از گلو بريده سرش؟ نى! نى! از قفا
مظلوم شد شهيد؟ بلى! جرم داشت؟ نه كارش چه بد؟ هدايت، يارش كه بد؟ خدا
اين ظلم را كه كرد؟ يزيد، اين يزيد كيست؟ ز اولاد هند، از چه كس؟ از نطفه زنا
خود كرد اين عمل؟ نه، فرستاد نامه‌اى نزد كه؟ نزد زاده مرجانه دغا
ابن زياد، زاده مرجانه بد؟ نعم از گفته يزيد تخلف نكرد؟ لا
اين نابكار كشت حسين را به دست خويش؟ نه، او روانه كرد سپه، سوى كربلا
مير سپه كه بد؟ عمر سعد او بريد حلق عزيز فاطمه؟ نه، شمر بيحيا
خنجر بريد حنجر او را؟ نكرد شرم؟ كرد. از چه پس بريد؟ نپذيرفت ازو قضا
بهر چه؟ بهر آن كه شود خلق را شفيع شرط شفاعتش چه بود؟ نوحه و بكا
كس كشته شد هم از پسرانش؟ بلى، دو تن ديگر كه؟ نُه برادر. ديگر كه؟ اقربا
ديگر پسر نداشت؟ چرا داشت آن كه بود؟ سجاد، چون بُد او؟ به غم و رنج مبتلا
ماند او به كربلاى پدر؟ نى، به شام رفت با عزّ و احتشام؟ نه، با ذلت و عنا
تنها؟ نه! با زنان حرم، نامشان چه بود؟ زينب، سكينه، فاطمه، كلثوم بينوا
بر تن لباس داشت؟ بلى گرد رهگذار بر سر عمامه داشت؟: بلى، چوب اشقيا
بيمار بُد؟ بلى، چه دوا داشت؟ اشك چشم بعد از دوا غذاش چه بُد؟ خون دل، غذا
كس بود همرهش؟ بلى، اطفال بى‌پدر ديگر كه بود؟ تب، كه نمى‌گشت ازو جدا
از زينت زنان چه به جا مانده بُد؟ دو چيز طوق ستم به گردن و، خلخال غم به پا
گبر اين ستم كند؟ نه! يهود و مجوس؟ نه! هندو؟ نه! بت پرست؟ نه! فرياد ازين جفا!
(قاآنى) است قايل اين شعرها؟ بلى خواهد چه؟ رحمت، از كه؟ حق، كى؟ صف جزا «١»
٥. نصرت اردبيلى‌
(ف ١٢٧٢ ق)
زندگينامه‌
ميرزا نصراللَّه (نصرت) اردبيلى از شعراى سده سيزدهم هجرى و با محمد شاه قاجار معاصر بوده است. زادگاهش اردبيل بوده و در اوان جوانى براى تحصيل علوم متعارف زمان خود عازم اصفهان مى‌شود.
مرحوم سيد احمد ديوان بيگى شيرازى در شرح احوال وى آورده است:
«... بعد ميل تصوف نموده و خدمت مرحوم حاجى محمد حسين بن شيخ زين‌العابدين ملقب به حسينعلى شاه مشرف شده خدمت كرد ....
بعد از رسيدن به رتبه شيخى و قابل ارشاد شدن به امرايشان به آذربايجان رفت كه با مرحوم مبرور عباس ميرزاى وليعهد راه رود و ضمنا خدمت مرحوم محمد شاه رسد و اخبار مژده سلطنت دهد چنان چه در حق مرحوم حاجى زين‌العابدين شروانى (مستعلى‌شاه) هم اين حرف جارى است. بالجمله پس از تحصيل علوم ظاهر و باطن مشغول امر دنيا شد اما تارك طريقه فقه نبود. همان وقت هم ظاهرا ارشاد و دستگيرى مى‌نمود و با فقرا و درويشان بر خلاف امرا و بزرگان فروتنى مى‌كرد. چون جمعى از فقرا مژده سلطنت به مرحوم مبرور محمد شاه داده و ظاهراً هم محمد شاه به قاطبه اين سلسله ارادت مى‌ورزيد و همه را به مناصب عاليه و مقامات بلند مى‌رسانيد- چنان چه به همين سبب وزارت را به مرحوم حاجى ميرزا آقاسى داد- ايشان هم لقب و منصب «صدر الممالكى» و وزارت صدارت يافتند و بودند. وى پس از درگذشت محمد شاه، و وقايع بعد از آن، به كرمانشاه و سپس به عتبات عاليات رفت. مقبره وى در نجف اشرف، در كنار پير طريق و مرشدش، حاجى محمدحسين است. «١»
سبك شعرى‌
در آثار معدودى كه از (نصرت) اردبيلى باقى مانده شيوه بيانى و شگرد كلامى سبك عراقى ديده مى‌شود و پيداست كه داراى طبع وقادى بوده و بر لطيفه‌هاى ادبى و آرايه‌هاى لفظى و معنوى وقوف داشته است.