٢٢. حزين لاهيجى‌
كاروان شعر عاشورا ٢٢١ ٢٣. عاشق اصفهانى ..... ص : ٢١٨

(١١٠٣- ١١٨٠)
زندگينامه‌
شيخ محمدعلى (حزين) لاهيجى (١١٠٣- ١١٨٠) از غزلسرايان پر آوازه سبك اصفهانى در سده دوازدهم هجرى است. وى به دو زبان فارسى و عربى شعر مى‌سروده و از عالمان زمانه خود به شمار مى‌رفته و در محضر اساتيد زمان خود چون: ملا شاه محمد شيرازى، شيخ ابوطالب لاهيجى (: پدر خود) و ديگران علوم متداول زمانه خود را از قبيل: صرف، نحو، فقه، منطق، تجويد، تفسير، رياضيات، الهيات، حديث، هيأت، طب و فلسفه تلمُّذ مى‌كرده و نزد دانشمندى كليمى به نام شعيب، به آموختن تورات و از عالمى مسيحى به فراگيرى انجيل پرداخته است. «١» وى داراى سى هزار بيت شعر در قالب‌هاى مختلف شعرى بوده كه دوازده هزار بيت آن بر جاى مانده است.
حزين علاوه بر ديوان شعر، داراى تأليفات ارزنده بسيارى است كه تعداد آنها به ٥٤ اثر مى‌رسد و معروف‌ترين آنها تذكرة المعاصرين است كه شرح احوال و نمونه آثار بيش از يكصد تن از شعراى همعصر خود را داراست.
حزين با بسيارى از شعرايى كه در تذكره خود ياد كرده معاشر بوده است. از معاصران و معاشران وى مى‌توان براى نمونه از: ميرزا محمدطاهر وحيد قزوينى، ميرزا مهدى مستوفى، ميرزا معزّ فطرت مشهدى، ميرنجات، ملاسعيد اشرف مازندرانى، ميرزا محسن تأثير، شفيعاى اثر شيرازى، مخلصاى كاشى، نجيباى كاشى، ميرزا باقر حضورى قمى، ميرعسكرى قمى، عبداللَّه شفق قمى، آقاتقى صهباى قمى، ميرزا مهدى الهى تبريزى، سليمان صباحى بيدگلى، آقا محمد عاشق اصفهانى، هاتف اصفهانى، لطفعلى بيگ آذر بيگدلى و ميرزا محمد نصير اصفهانى نام برد. «٢»
حزين به سال ١١٨٠ ه. ق در بنارس شبه قاره هند بدرود حيات گفت و در همان جا به جا خاك سپرده شد. اين دو بيت كه بر سنگ مزار او حك شده، يادآور آشفته‌حالى‌هاى اوست:
زبان دانِ محبت بوده‌ام، ديگر نمى‌دانم همين دانم كه گوش از دوست پيغامى شنيد اينجا
(حزين)! از پاى ره پيما بسى سرگشتگى ديدم سر شوريده بر بالين آسايش رسيد، اينجا «١»
از نوشته مخزن الغرايب برمى‌آيد كه او قسمتى از عمر خود را در بنارس سپرى كرده و مورد احترام هندويان و مسلمانان بوده است:
«اهل بنارس چه از فرقه هندو و چه مسلمان، خاك پايش را به جاى سرمه در چشم مى‌كشيدند و از دور و نزديك جهت زيارت شيخ مى‌رفتند و به آن مباهات مى‌كردند ....
حضرت شيخ اكثر بزرگان را دريافته و از نفايس قدسيه آنها فايده و ميمنت حاصل نموده بود ....» «٢»
سبك شعرى‌
حزين به سبك اصفهانى گرايش تام و تمام دارد و از همين روى در سخن او چون ديگر شاعران مطرح در اين سبك مى‌توان نمونه‌هاى بسيارى از فراز و نشيب و اوج و فرود را نشان داد. با اين همه شعر حزين، شعرى است متين و جاذبه دار كه با رگه هايى از عرفان و شور و حال همراه است.
انگار، از مقتضيات ذاتى سبك اصفهانى همين فراز و فرودها و عدم يكنواختى در كلام شاعر است و غنى كشميرى توجيه ذوقى و شاعرانه‌اى را از اين امر ارايه مى‌دهد كه ريشه در واقعيت‌ها دارد:
گر سخن اعجاز باشد، بى‌بلند و پست نيست در يد بيضا همه انگشت‌ها يكدست نيست‌
شايد بتوان حزين لاهيجى را آخرين حلقه مطرح در زنجيره سبك اصفهانى دانست، زيرا دوران حيات ادبى او با عصر انقراض صفويه و شكل‌گيرى مرحله اول نهضت بازگشت ادبى در زمانه نادرشاه افشار (١١٤٨- ١١٦٠) و كريم خان زند (١١٦٧- ١١٩٤) رو به رو بود و با اوج گرفتن اين نهضت ادبى كه در مخالفت با سبك اصفهانى و پيروان اين مكتب ادبى شكل گرفته بود و نوعى سلف گرايى را در شعر فارسى وجهه همت خود قرار مى‌داد، شاهد افول‌