از حقوق خداوند بر بندگانش اين است كه چيزى را بگويند كه به آن علم دارند و چيزى را كه نمى‌دانند، نگويند.[١] يكى از عوامل اختلاف و تفرقه، پرگويى جاهلان است؛ كسانى كه نادانسته سخن مى‌گويند. امام على ٧ مى‌فرمايد: «اگر جاهلان ساكت مى‌شدند، اختلاف برچيده مى‌شد.»[٢]

امام صادق ٧ در نكوهش كسانى كه بنا دارند هيچ پرسشى را بى‌پاسخ نگذارند و هرگز آماده نيستند كلمه «نمى‌دانم» را بر زبان جارى كنند، مى‌فرمايد: «كسى كه [بنا داشته باشد به هر نحو ممكن‌] همه سؤالاتى را كه از او مى‌شود، پاسخ دهد، ديوانه است.»[٣] زشتى اين كار به ويژه در پرسش‌هاى دينى چند برابر است. در روايات آمده است اگر كسى نادانسته پرسش‌هاى دينى مردم را پاسخ دهد و از روى جهل فتوا صادر كند، مورد لعن و نفرين همه فرشتگان خداوند است.[٤] حتى اين كار ممكن است به انكار دين و كفر به خدا و آيات الاهى بيانجامد.[٥]

٤- ٦. ضبط و نگارش مطالب‌

شايسته است دانشجويان مطالب نو و جديدى را كه در هر درسى‌مى‌آموزند، يادداشت نمايند. البته نگارش، گزيده‌نويسى يا خلاصه‌بردارى، نيازمند فراگيرى آموزش‌هاى خاصى است كه در جاى‌خود بايد دنبال شود. در صدر اسلام كه مسلمانان هنوز به اهميت نگارش واقف نبودند، پيامبر اكرم ٦ با بيان‌هاى مختلف، آنان را به اين كار تشويق كرده و مى‌فرمود: «علم را در زنجير كنيد.» و در پاسخ اين پرسش كه «زنجير كردن علم چگونه است؟» مى‌فرمودند: «نگارش آن.»[٦] آن حضرت خطاب به يكى از يارانش كه از فراموش كردن سخنان حكيمانه رسول اكرم نگران بود، در حالى‌كه با انگشت خود به نوشتن اشاره مى‌كرد، فرمود: «

استَعِن بيَمينِك؛[٧]

از دستت كمك بگير».

[١] - امام صادق ٧: حَقُّ اللَّهِ على خَلقِهِ ان يَقُولُوا ما يَعلَمُون و يَكُفُّوا عَمّا لا يَعلَمُون فاذا فَعَلُوا ذلك فقد واللَّهِ ادُّوا اليه حَقَّه.( محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٢، باب ١٦، ص ١١٨، حديث ٢٠)

[٢] - لو سَكَتَ مَن لا يَعلَم سَقَطَ الاختلافُ.( همان، ص ١٢٢، حديث ٤٥)

[٣] - انَّ مَن اجابَ فى كلِّ ما يُسئَلَ عنه لمجنونٌ.( همان، ص ١١٧، حديث ١٥)

[٤] - مَن افتى الناسَ بغير علمٍ و لا هُدىً من اللَّهِ لَعَنَتْهُ ملائكة الرحمةِ و ملائكةُ العذابِ و لَحِقَه وِزرُ مَن عَمِل بِفُتياهُ.( همان، ص ١١٨، حديث ٢٣)

[٥] - لو انَّ العبادَ اذا جَهِلُوا وَقَفُوا لَم يَجْحَدُوا و لم يَكْفُرُوا.( همان، ص ١٢٠، حديث ٣١)

[٦] - قَيِّدوا العلمَ. قيل: و ما تقييده؟ قال: كتابَتُه.( همان، ج ٢، باب ١٩، حديث ٣٥، ص ١٥١)

[٧] - همان، ص ١٥٢، حديث ٣٦