طبع خواهد تا كشد از خصم كين‌		عقل بر نفس است بند آهنين‌
عقل ايمانى چو شحنه عادل است‌		پاسبان و حاكم شهر دل است‌
همچو گربه باشد او بيدار هوش‌		دزد در سوراخ ماند همچو موش‌
در هر آنجا كه بر آرد موش دست‌		نيست گربه يا كه نقش گربه است‌
گربه چه شير شيرافكن بود		عقل ايمانى كه اندر تن بود
غره او حاكم درندگان‌		نعره او مانع چرندگان‌[١]

٣. موانع دست‌يابى به علم حقيقى‌[٢]

ذهن آدمى، گاه در اثر چينش نادرست مقدمات يا كوتاهى در انتخاب مواد يقين‌آور براى استدلال، دچار خطا مى‌شود و به نتيجه‌اى نادرست دست مى‌يابد. براى پرهيز از اينگونه لغزش‌ها بايد علم منطق و انواع مغالطات را به درستى آموخت و به درستى به كار گرفت. ولى گاه انسان در اثر مشكلات اخلاقى و آلودگى‌هاى نفسانى از درك درست حقايق ناتوان مى‌گردد و سراب را آب مى‌پندارد. در اين بخش مى‌خواهيم با تكيه بر قرآن و سخنان اولياى دين، با برخى از مهم‌ترين لغزشگاه‌هاىِ اخلاقى علم‌آموزى و خردورزى آشنا شويم.

٣- ١. پيروى از حدس و گمان‌

چون دستيابى به يقين و تشخيص واقعيت در همه امور روزمره زندگى، كارى دشوار يا غيرممكن است، بيشتر آدميان، با توجه به غريزه راحت‌طلبى، اساس زندگى خود را بر گمان بنا مى‌كنند و با تكيه بر آن، به زندگى خويش ادامه مى‌دهند. يكى از لغزشگاه‌هاى فهم و انديشه درست آن است كه انسان اين عادت بد را به ساحت تفكّر عقلانى و علمى نيز سرايت دهد و به جاى پيروى از يقين، به گمان و حدس بسنده كند. اين امر، به‌ويژه در مسائل اساسى و زيربنايى انديشه بشر، مانند اعتقادات دينى، زيان‌هايى جبران‌ناپذير به بار مى‌آورد؛ از اين‌رو، قرآن كريم به شدت با آن مخالفت ورزيده و مخاطبان خود را از پيروى حدس و گمان برحذر داشته است؛ چنان‌كه در پاسخ به مشركانى كه بر اساس پندارهاى واهى، شرك و دوگانه‌پرستى خود را به خواست و مشيت خداوند نسبت مى‌دهند، مى‌فرمايد:

بگو: آيا نزد شما دانشى هست كه آن را براى ما آشكار كنيد؟ شما جز از گمان پيروى نمى‌كنيد و جز دروغ نمى‌گوييد.[٣]

[١] - همان، دفتر چهارم، ابيات ١٩٨٩- ١٩٨٤.

[٢] - بنگريد به: حسن يوسفيان و احمدحسين شريفى، خردورزى و دين‌باورى، ص ١٠٥- ١٠٠

[٣] - قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إنْ تَتَّبِعُونَ إلّاالظَّنَّ وَ إنْ أنْتُمْ إلّاتَخْرُصُونَ.( انعام( ٦): ١٤٨)