ارزشمندى گفتگو، مباحثه و مناظره، به‌عنوان فعلى از افعال اختيارى انسان، منوط به انگيزه فرد از انجام آن است، وگرنه خود گفتگو، فى‌نفسه، نه داراى ارزش اخلاقى مثبت است و نه ارزش اخلاقى منفى. بايد ديد كه هدف فرد از ورود به عرصه گفتگو با ديگران و انجام مناظره چيست. هرچند افراد مختلف ممكن است داراى انگيزه‌هاى متفاوتى باشند، اما به طور كلى، مى‌توان انگيزه افراد را از مناظره و گفتگو يكى از موارد ذيل دانست:

٢- ١. انگيزه‌هاى مثبت‌

الف) حق‌خواهى‌

گاهى براى يك فرد، حقيقت و واقعيت مسئله‌اى روشن نشده است و با گفتگو و مناظره با ديگران به دنبال فهم حقيقت است. يكى از فوايد و بركات مهم گفتگو، اين است كه در جريان گفتگو و مباحثه و مناظره با صاحب‌نظران، بهتر و بيشتر مى‌توان حقيقت را شناخت. تجربه نشان داده است كه انسان در گفتگو بهتر و دقيق‌تر و با نگاهى عميق‌تر به مسائل مى‌نگرد و افكار و انديشه‌هاى انسان بيشتر به حركت درمى‌آيد. در روايات فراوانى بر رايزنى علمى با ديگران و افراد صلاحيت‌دار تأكيد شده است، و مباحثه و گفتگوى علمى به‌عنوان يكى از راه‌هاى كشف حقيقت و دست‌يابى به واقعيت معرفى شده است. به هر حال، يكى از مهم‌ترين و اخلاقى‌ترين اهداف مناظرات علمى بايد كشف حقيقت باشد.[١] طرفين مناظره واقعاً بايد در پى يافتن حقيقت باشند. حال درونى آنان بايد همچون حال كسى باشد كه در جستجوى گمشده‌اى مهم و گران‌قيمت است تا در نتيجه هر زمانى كه آن را يافتند، خدا را شكر گفته و آرامش روحى و روانى خود را به‌دست آورند. اگر چنين باشد، بسيارى از آفات اخلاقى‌اى كه ممكن است گريبانگير طرفين مناظره شود، خود به خود رخت مى‌بندد.

اگر كسى در جستجوى حقيقت باشد، زمانى كه به صورت منطقى و مستدل به او نشان داده مى‌شود كه راهى كه در پيش گرفته است او را به مقصد نمى‌رساند، نه تنها آزرده نمى‌شود، كه سپاسگزار راهنما نيز خواهد شد.

ب) روشنگرى‌

يكى ديگر از مهم‌ترين و ارزشمندترين اهداف گفتگو، «روشنگرى و هدايت و راهنمايى ديگران»

[١] - بنگريد به: محسن فيض كاشانى، المحجة البيضا فى تهذيب الاحياء، ج ١، ص ٩٩