است و اين البته يكى از وظايف اخلاقى ما نيز هست. يكى از مصاديق امر به معروف و نهى از منكر در حوزه معرفتى، مناظره با كسانى است كه نادانسته و ناآگاهانه در عرصه انديشه به انحراف كشيده شده‌اند و يا حقيقت براى آنان مشتبه شده است. شكر نعمتِ فهم حق، دستگيرى معرفتى و علمى از كسانى است كه به هر دليلى، از آن نعمت محروم مانده‌اند.

٢- ٢. انگيزه‌هاى منفى‌

گاهى هدف از مناظره، صرفاً غلبه بر طرف مقابل و به كرسى نشاندن سخنِ باطل و نادرست و غير مستدل خود است؛ يعنى انسان با اينكه مى‌داند سخن يا ادعاى او باطل و نادرست است، اما باز هم بر آن پافشارى مى‌كند و كار را به «جدال و مراء» مى‌كشاند، كه اين يكى از بزرگ‌ترين و خطرناك‌ترين رذايل اخلاقى است. كسانى كه از جريان سالم گفتگو عدول مى‌كنند و كار را به مراء مى‌كشانند، خبر از وجود رذايل اخلاقى فراوانى در درون خود مى‌دهند. هدف چنين كسانى از مناظره، روشن شدن حق نيست، بلكه انگيزه‌هاى ديگرى چون شهرت‌طلبى، مباهات، فضل فروشى و امثال آن دارند. اينان مى‌كوشند با هر وسيله‌اى، فكر و انديشه يا رفتار خود را توجيه كنند. «بديهى است مناظره‌ها و گفتگوهايى كه چنين اهدافى را دنبال مى‌كنند، ... علاوه بر اتلاف وقت، سبب تقويت خوى تعصب، خودخواهى و خودمحورى و خودنمايى انسان مى‌شوند و اگر سبب گمراه‌شدن ديگرى نيز بشود، گناهى بزرگ و خطايى است كه خودش را تباه و ديگرى را گمراه خواهد كرد و نامش در زمره گمراهان و گمراه كنندگان ثبت خواهد شد.»[١]

٣. آداب اخلاقى مناظره‌

٣- ١. تأكيد بر نكات مشترك‌

دو فرد يا دو گروه زمانى مى‌توانند به مناظره و گفتگو بپردازند كه مشتركاتى با يكديگر داشته باشند وگرنه اگر بر سر هيچ مسئله‌اى با يكديگر توافق نداشته باشند، هرگز امكان برقرارى گفتگو ميان آنان نخواهد بود. بنابراين، كسانى كه آمادگى انجام مناظره و گفتگو با يكديگر را دارند، هر چند در پاره‌اى از مسائل، مانند مسئله مورد گفتگو، ممكن است با يكديگر اختلاف‌نظر داشته باشند، اما داراى مشتركاتى نيز هستند. به نظر مى‌رسد بهتر است گفتگو بر اساس زمينه‌هاى مشترك آغاز شود.

[١] - محمدتقى مصباح يزدى، اخلاق در قرآن، ج ٣، ص ٣٧٢