همين اندازه بسنده مى‌كنيم كه تحقيقات ما زمانى حقيقتاً معنادار و مفيد به حال خودمان و جامعه خواهد بود كه با انگيزه الاهى و نيت درست صورت گيرد، وگرنه اگر به انگيزه شهرت و كسب ثروت و امثال آن باشد، هر چند ممكن است دنياى ما و ديگران را آباد كند، اما چون در راستاى زندگى حقيقى ما نيست، فاقد ارزش حقيقى خواهد بود. البته روشن است كه هر كارى را نمى‌توان به انگيزه الهى انجام داد. براى نمونه نمى‌توان با انگيزه الاهى دست به سرقت و خيانت زد و يا با انگيزه الاهى به خود يا ديگران ستم كرد. همان‌گونه كه حُسن فعلى، نيازمند حُسن فاعلى است، يعنى يك كار خوب تا با انگيزه‌اى خوب انجام نگيرد، ارزش اخلاقى ندارد، عكس اين رابطه نيز درست است؛ يعنى نيت خوب زمانى كارساز و ارزش‌آفرين است كه به عمل خوب تعلق گيرد. بنابراين، وقتى گفته مى‌شود پژوهشگر بايد با نيت الاهى دست به پژوهش بزند، به اين معناست كه پژوهش‌ها و تحقيقات او نيز بايد در خدمت اهداف الاهى و در جهت خدمت به خلق خدا، دين خدا و به طور كلى سعادت واقعى و حقيقى بشر باشد.

٢- ٢. توجه به نقش پيش‌فرض‌هاى ارزشى‌

يكى از مهم‌ترين موضوعات در تحقيق و پژوهش، تأثير پيش‌فرض‌ها، فرهنگ، جامعه، ارزش‌ها و امثال آن در تحقيق است. تحقيق علمىِ صرف و فارغ از هر گونه پيش‌فرض و پيش‌زمينه‌اى اگرچه ذاتاً محال نيست، اما به اعتقاد بسيارى از انديشمندان، وقوعاً محال است. به تعبير فنى‌تر، علم، به طور كلى، به‌ويژه علوم انسانى و اجتماعى، داراى بار ارزشى‌[١] است؛ يعنى پژوهشگر نمى‌تواند فارغ از نظام ارزشى مورد قبولش دست به تحقيق بزند. هيچ پژوهشى در خلأ رخ نمى‌دهد، و شخصيت پژوهشگر و نظام حاكم بر جهان‌بينى و ايدئولوژى شخص در فرايند تحقيق او فعالانه ايفاى نقش مى‌كنند.

انديشه‌هاى فلسفى، عرفانى، دينى، اجتماعى و تاريخى محقق، در ساختار و هندسه علمى و پژوهشى او نقشى تعيين كننده دارند. مثلًا روانشناس مسلمان، هرگز نمى‌تواند عوامل وراثتى را به‌عنوان علت تامه شكل‌گيرى شخصيت انسان بپذيرد، و يا جامعه‌شناس مسلمان، هرگز نمى‌تواند همچون دوركيم، به جبرِ اجتماعى قائل شود. بنابراين، پيش‌فرض‌هاى دينى و به‌طور كلى، نظام ارزشى انديشمند و پژوهشگر در «استنتاجات علمى» او از پژوهش‌ها و آزمايش‌هايش بسيار تأثيرگذار است. همچنين نقش پيش‌فرض را در «تعيين موضوع پژوهش» نمى‌توان ناديده گرفت. به راستى،

[١] -

١.-