شخصى به نام محمد بن منكدر مى‌گويد: در روزى گرم به بيرون از مدينه رفتم. محمد بن على (امام باقر ٧) را ديدم كه با دو غلام سياه مشغول كار كردن بود. از مشاهده اين وضعيت كه كسى در طلب دنيا اينگونه به خود سختى بدهد، ناراحت شدم و با خود گفتم كه بايد او را موعظه كنم. به او نزديك شدم. سلام كردم. در حالى كه از شدت خستگى نَفَس مى‌زد و عرق از سر و رويش مى‌ريخت، پاسخم را داد. به او گفتم: «آيا هيچ فكر كرده‌اى كه اگر در اين حالت مرگ تو فرا رسد، پاسخ خدا را چگونه خواهى‌داد؟!» امام باقر ٧ در پاسخ فرمود: «اگر در اين حالت مرگ من فرا رسد، در حقيقت، در حالتى مرگ من فرا رسيده است كه مشغول پرستش خداوند هستم. من با اين عبادت، خودم و عيالم را از تو و ديگران بى‌نياز مى‌كنم. در صورتى بايد از فرا رسيدن مرگ مى‌ترسيدم كه در حال معصيت و نافرمانى‌خداوند مرگ من فرا برسد.»[١]

يكى از ياران امام صادق ٧ مى‌گويد: امام صادق ٧ را ديدم در حالى كه بيلى در دست و جامه‌اى خشن و زبر بر تن داشت و در زمين شخصى خود مشغول كار بود و عرق از پشتش مى‌ريخت. به حضرت عرض كردم: «اجازه دهيد من به جاى شما كار كنم.» در پاسخ فرمود: «من دوست دارم كه انسان براى‌تأمين معاش و در طلب معيشت، سختى و آزار آفتاب گرم را تحمل كند.»[٢]

٣. نقش نيت در ارزشمندى كار

در مباحث گذشته، اين نكته را بارها يادآور شديم كه يكى از مهم‌ترين اركان ارزشمندى كارهاى اختيارى انسان، نيّت و انگيزه فرد از انجام آن است. كار و تلاش براى تأمين مخارج روزمره زندگى نيز از اين امر مستثنا نيست. آن همه ارزشى كه در اسلام براى كار ذكر شده است، همگى مبتنى بر داشتن نيت و انگيزه خوب است. اگر انگيزه افراد در كار، انگيزه‌اى الاهى و خدايى باشد، كار آنان از ارزش اخلاقى برخوردار خواهد بود، وگرنه داراى ارزش معنوى و اخروى نخواهد بود. به همين دليل است كه در احاديث متعددى بر داشتن نيت الاهى در انجام كار تأكيد شده است. در روايتى آمده است كه روزى پيامبر اكرم ٦ با جمعى از ياران و اصحاب خود نشسته بود؛ جوانى نيرومند و توانا را ديدند كه از همان ابتداى صبح، مشغول كار و تلاش شده بود. پاره‌اى از صحابه پيامبر با نگاه تأسف‌آميزى به آن جوان نگريسته و گفتند: «اى كاش اين شخص، جوانى و نيروى خود را در راه خدا صرف مى‌كرد.» پيامبر اكرم فرمود: «چنين نگوييد؛ زيرا اين شخص اگر براى حفظ خود از درخواست از ديگران و به منظور بى‌نيازى از ديگران كار مى‌كند، در آن صورت او در راه خداست و اگر براى تأمين مخارج پدر و مادر پير و ضعيفش و يا خانواده ناتوانش كار مى‌كند، در آن صورت نيز در راه خدا است.

[١] - همان، ج ٥، ص ٧٣ و ٧٤، باب ما يجب من الاقتداء بالائمة : فى التعرض للرزق، حديث ١

[٢] - همان، ج ٥، ص ٧٦، باب ما يجب من الاقتداء بالائمة : فى التعرض للرزق، حديث ١٣