آيين زندگى - شريفى، احمدحسين - الصفحة ٣٠ - ٣ - ١ اهميت و جايگاه اخلاق كاربردى
و راهنمايى مردمان انديشه كرده و با مجاهدتهاى علمى خود بازار مباحث اخلاقى را پر رونق داشتهاند. آثار ارزشمندى مانند رسائل اخوانالصفا و خلّانالوفا، السعادةُ و الاسعاد فى السيرةِ الانسانيةِ، تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق، اخلاق ناصرى، اوصاف الاشراف، احياء علومالدين، المحجةُ البيضاء فى تهذيب الاحياء، المراقبات فى اعمال السنة، جامع السعادات و دهها اثر خرد و كلان ديگر را مىتوان بهعنوان نمونههايى از ميراث اخلاقى عالمان مسلمان برشمرد. البته، با وجود اين تلاشهاى ارزنده، متأسفانه مباحث اخلاقى، در مقايسه با مباحث فقهى و كلامى و فلسفى، حجم اندكى از ميراث علمى انديشمندان گذشته و همچنين فعاليتهاى پژوهشى عالمان اين روزگار را به خود اختصاص داده است. در عين حال، بيشتر افراد جامعه ما به دلايل مختلف با بسيارى از فضايل و رذايل اخلاقى آشنا هستند. مشكل عمده بسيارى از افراد اين است كه:
اولًا، راه انجام وظايف اخلاقى و چگونگى اعمال احكام اخلاقى را به درستى نمىتوانند تشخيص دهند. براى مثال، كسانى كه مبتلا به رذيله غيبت هستند، بهتر از هركس ديگرى مىدانند به چه بلايى گرفتارند؛ اما راه رهايى از اين منجلاب را نمىدانند. كسانى كه در آتش حسد و نفرت و كينه مىسوزند، با تمام وجود خود سوزندگى اين آتش را احساس مىكنند، اما راه نجات از اين آتش ايمانسوز و آخرت بر باد ده را نمىدانند.
ثانياً، در موارد تزاحم و تعارض وظايف اخلاقى، نمىتوانند تصميم درستى برگيرند. براى نمونه همه ما مىدانيم كه احترام به پدر و مادر بسيار ضرورى و لازم است و امر به معروف و نهى از منكر نيز از واجبات فقهى و اخلاقى است و از سويى بدگويى از مسلمان كارى بسيار زشت و ناپسند است. حال اگر در مجلس بزرگ و محترمى باشيم كه مثلًا پدر يا مادر ما از مسلمانى بدگويى مىكند، در چنين شرايطى ممكن است به آسانى نتوانيم وظيفه اخلاقى خود را تشخيص دهيم. آيا بايد جلوى غيبت و بدگويى را بگيريم يا بايد به احترام پدر يا مادرمان در آن لحظه سكوت كنيم و مثلًا بعداً به آنان تذكر دهيم؟ و ... همه ما مىدانيم كه رشوهدادن و رشوه گرفتن از نظر اخلاقى و اسلامى كارى بسيار زشت و نكوهيده است، اما در جايى كه مثلًا راه رسيدن به حقوق خود را در رشوهدادن مىبينيم، ممكن است به راحتى نتوانيم تشخيص دهيم كه آيا رشوه دادن در چنين شرايطى از نظر اخلاقى عملى ناپسند است يا نه.
يكى از رسالتهاى اخلاق كاربردى اين است كه به تحليل و بررسى ريشهاى و بنيادين فضايل و