بگوييد: «و با او سخنى نرم گوييد، شايد كه پند پذيرد يا بترسد»[١] و يا مى‌بينيم كه خداوند، پيامبر اكرم را به دليل برخوردارى از اين ويژگى ستوده و عامل موفقيت و جذابيت او را همين ملايمت و مدارا معرفى مى‌كند:

پس به [بركت‌] رحمت الهى، با آنان نرمخو [و پر مهر] شدى، و اگر تندخو و سختدل بودى قطعاً از پيرامون تو پراكنده مى‌شدند.[٢]

٤. آفات اخلاقى مناظره‌

در حقيقت، كم‌توجهى به آداب اخلاقى مناظره و يا عدم مراعات هر يك از آنها مى‌تواند به روند سالم مناظره آسيب رساند و مسير درست آن را به انحراف بكشاند. براى نمونه كسى كه دليل‌طلبى و پيروى از دانش را محور قرار ندهد و از هواهاى نفسانى و مطامع درونى خود پيروى كند، معلوم است كه اگر مورد خطاب و گفتگوى خداوند هم قرار گيرد، براى او فايده‌اى نخواهد داشت و از فوايد و ثمرات گفتگو طرفى نخواهد بست. هرگز نمى‌توان جان و دل كسى را كه به‌رغم وجود ادله قوى در برابر ديدگاهش، همچنان لجوجانه بر آن اصرار مى‌ورزد، با حقايق آشنا كرد. چنين كسى در حقيقت با زبان حال، خبر از حق‌گريزى و هواپرستى خود مى‌دهد.

عالمان بزرگ اخلاق، آفات اخلاقى بسيارى براى مناظره و گفتگوهاى علمى برشمرده‌اند.[٣] ما در اين بخش، در باره دو آفت اخلاقى بزرگ كه مى‌توانند روند مناظره را به كلى مختل نمايد و در آيات و روايات نيز مورد تحذير و نكوهش قرار گرفته‌اند، توضيحات بيشترى ارائه مى‌دهيم:

٤- ١. شخصيت‌زدگى‌

يكى از آفات و آسيب‌هاى اخلاقى مناظره‌ها و گفتگوهاى علمى، اين است كه به جاى ذكر دليل و بيان استدلال براى نظر خود، شخصيت پيشينيان را محور قرار دهيم، و به جاى برخورد منطقى با استدلال‌هاى طرف مقابل، به تقليد كوركورانه از گذشتگان و سنت جاهلانه آنان بپردازيم. در قرآن كريم آيات متعددى در نهى از شخصيت‌زدگى و تقليد علمى كوركورانه آمده است. مخالفان و دشمنان پيامبران، زمانى كه با منطق قوى و محكم آنان مواجه مى‌شدند، به جاى پذيرش نتيجه مناظره و

[١] - فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أوْ يَخْشى‌.( طه( ٢٠): ٤٤)

[٢] - فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظّاً غَليظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ.( آل‌عمران( ٣): ١٥٩)

[٣] - بنگريد به: محسن فيض كاشانى، محجة البيضاء فى تهذيب الاحياء، ج ١، ص ١٠٨- ١٠٢