منظور از «مرتبه قلبى» اين است كه انسان در درون خويش از منكر نفرت داشته و معروف را دوست بدارد. اميرمؤمنان در باره اين مرتبه از امر به معروف و نهى از منكر سرگذشت قوم ثمود را بازگو كرده و مى‌فرمايد:

مردم! خشنودى و خشم [از چيزى‌] همگان را [در پيامد آن‌] شريك سازد [و كيفر و پاداش آنچه بدان راضى شده‌اند به آنان بپردازند] چنان‌كه ماده شترِ ثمود را يك تن پى نمود و خدا همه آنان را عذاب فرمود؛ چرا [كه گرد اعتراض نگرديدند و] همگى آن كار را پسنديدند.[٢]

اصولًا، كسى كه از مرتبه قلبى امر به معروف و نهى از منكر برخوردار نباشد، انسانى مسخ شده و داراى طبيعت و سرشتى دگرگون شده است. امام على ٧، در اين‌باره مى‌فرمايد:

پس كسى كه معروف را ستايش نكند و منكر را انكار ننمايد، طبيعتش دگرگون و زير و رو شده است.[٣]

منظور از «مرتبه زبانى» اين است كه به هنگام مشاهده منكر، صرفاً نبايد به ناخشنودى قلبى و درونى بسنده شود، بلكه بايد اين ناخشنودى خود را به زبان نيز آورده، اعتراض خود را به گوش فرد برسانيم.

و بالاخره بايد توجه داشت كه اين مرتبه نيز مرتبه‌اى ايده‌آل و نهايى نيست؛ بلكه براى امر به معروف و نهى از منكر بايد دست به عمل بزنيم؛ يعنى اگر مراتب و مراحل قبلى ناكافى و ناكارآمد بود، بايد دست به اقدام زده، عملًا براى برچيده شدن منكر و تحقق معروف وارد ميدان شويم. حتى اگر لازم باشد جان خود و عزيزان خود را نيز در راه تحقق معروف و برچيده شدن منكر فدا كنيم. البته فقيهان اين مرحله از امر به معروف و نهى از منكر را وظيفه حكومت اسلامى دانسته‌اند و نه وظيفه تك تك افراد.

[١] - بنگريد به: محمدحسن نجفى، جواهر الكلام فى شرح شرائع الاسلام، ج ٢١، ص ٣٨٣- ٣٧٤؛ سيدحسن اسلامى،« امر به معروف و نهى ازمنكر»، دانشنامه امام على، ج ٦، ص ٢٩٩- ٢٩٤

[٢] - نهج البلاغه، ترجمه سيدجعفر شهيدى، خطبه ٢٠١، ص ٢٣٧

[٣] - فَمَنْ لم يَعْرِفْ معروفاً و لم يُنْكِرْ منكراً قُلِب فجُعِل اعلاه اسفَلُه.( بنگريد به: محمدحسن نجفى، جواهر الكلام فى شرح شرائع الاسلام، ج ٢١، ص ٣٧٥)