از اين احاديث دانسته مى‌شود كه اگر كسى مى‌خواهد حق معاشرت با ديگران را رعايت كند و از معاشرتى پايدار با ديگران برخوردار باشد، هرگز نبايد از معاشرت و دوستى با آنان سوءاستفاده كرده و براى خود حقوق ويژه‌اى قائل باشد.

نقد مكتب سودگرايى بنتام‌

جرمى بنتام (١٨٣٢- ١٧٤٨ م.) از فيلسوفان انگليسى قرن نوزدهم، يكى از مهم‌ترين چهره‌هاى مكتب سودگرايى است. به طور خلاصه، مى‌توان ديدگاه او را اين گونه بيان كرد:[١] كار خوب، كارى است كه منافع فردى را در پى داشته باشد؛ اما از آنجا كه جز از راه تأمين منافع اجتماعى‌نمى‌توان منافع فردى را تأمين كرد، تأمين منافع اجتماعى نيز «خوب» مى‌شود. به تعبير ديگر، اصالت با منافع فردى است و منافع اجتماعى، صرفاً وسيله و ابزارى براى منافع فردى به شمار مى‌آيند. به تعبير سوم، از نظر بنتام، معيار تشخيص كار خوب و بايستنى، منفعت اجتماعى است، هرچند تأمين منافع اجتماعى هدف نيست؛ بلكه وسيله است. بنتام هدف را منفعت شخصى مى‌داند، اما معيار را منفعت عمومى و سودِ اكثرى؛ يعنى اگر از او بپرسيم: «به نظر شما چه كارى خوب است؟» خواهد گفت: «كارى كه نفع عمومى دارد.» و اگر دوباره بپرسيم: «نفع عمومى چرا خوب است؟» در پاسخ خواهد گفت: «چون نفع عمومى، وسيله‌اى است براى تأمين سود شخصى.» بنتام، هرگز براى جامعه و سود اجتماعى اصالت قائل نيست. وى جامعه را پيكرى مجعول و تخيلى مى‌داند كه از افراد جداگانه‌اى، به‌عنوان اجزاى تشكيل‌دهنده آن، ساخته شده است. بر اين اساس، سود و منفعت جامعه معنايى جز سود و منفعت افراد و آحاد مردم تشكيل‌دهنده آن ندارد. بنا براين، براى‌

فهم سود جامعه نخست بايد سود افراد را فهميد. اما چه زمانى مى‌توان گفت كه يك چيزى داراى نفع شخصى است؟ زمانى كه آن چيز به افزايش حاصل‌جمع لذت‌هاى فرد يا كاهش حاصل‌جمع آلام او منجر گردد.[٢].

خود بنتام در پاسخ اين پرسش كه نفع جامعه چيست مى‌گويد:

حاصل‌جمع منافع افراد تشكيل‌دهنده آن بدون درك نفع فرد، سخن گفتن از نفع‌

[١] - براى آشنايى بيشتر با ديدگاه اخلاقى بنتام، و همچنين نقاط ضعف آن، بنگريد به: محمدتقى مصباح يزدى، نقد وبررسى مكاتب اخلاقى، تحقيق و نگارش احمدحسين شريفى، مكتب سودگرايى

[٢] - ١.،""،-،،. ٠١٣