و هركس تقواى الهى پيشه كند، خداوند راه نجاتى براى او فراهم مى‌كند، و او را از جايى كه گمان ندارد روزى مى‌رساند، و هر كس بر خدا توكل كند كفايت امرش را مى‌كند، خداوند فرمان خود را به انجام مى‌رساند؛ و خدا براى هر چيزى اندازه‌اى قرار داده است.[٢]

بنابراين، هر چند ما نتوانيم با عقل ناقص و جزئى‌نگر خود رابطه ميان گناه و محروميت از رزق، به‌ويژه رزق‌هاى مادى را درك كنيم، بايد بدانيم كه اين رابطه، از نظر قرآن و معارف اصيل اسلامى، رابطه‌اى قطعى و ضرورى معرفى شده است. ما با عقل و علم خود در برخى موارد مى‌توانيم رابطه عليّت و تأثير و تأثر ميان دو پديده را دريابيم، اما هم خود عقل اقرار دارد كه در وراى اسباب و علل ظاهرى، علل و عوامل ديگرى نيز هست كه فراتر از درك و فهم بشر است و كشف آنها در حدود توانايى‌هاى عقل مستقل نيست و هم اين يك حقيقت مسلم قرآنى و اسلامى است كه جز علل و عوامل ظاهرى، علل و عوامل ديگرى نيز در اين عالم جريان دارد كه ارتباط آنها با معلول‌هايشان چندان براى ما محسوس نيست.

٥. نقش كار در تربيت و بهداشت روانى‌

همان‌طور كه پيش‌تر اشاره كرديم، يكى از مهم‌ترين عوامل سازنده شخصيت انسان، كار است.[٣] رابطه ميان كار و شخصيت انسان، رابطه‌اى دو طرفه است؛ يعنى همان‌طور كه كار، معلول چگونگى و نوع شخصيت انسان است، شخصيت انسان و چگونگى آن نيز معلول و محصول نوع كار و شغل اوست. اميرمؤمنان ٧ در سخنى بسيار حكيمانه مى‌فرمايد:

اگر تو نفس خود را به كارى مشغول نسازى او تو را مشغول خواهد كرد.[٤]

نفس انسانى و به‌ويژه قوه خيال آدمى به گونه‌اى است كه اگر بيكار باشد، انسان را به تباهى و

[١] - وَ لَوْ أنَّ أهْلَ الْقُرى‌ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ اْلأَرْضِ وَ لكِنْ كَذَّبُوا فَأخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ.( اعراف( ٧): ٩٦)

[٢] - وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إنَّ اللَّهَ بالِغُ أمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدْرًا.( طلاق( ٦٥): ٢ و ٣)

[٣] - براى مطالعه بيشتر در اين‌باره، بنگريد به: مرتضى‌مطهرى، تعليم و تربيت در اسلام، ص ٤١٩- ٤١٠

[٤] - النفسُ ان لم تَشْغَلْهُ شَغَلَك