نشناخته است. همچنين عدم توجّه محقق به توانايى‌ها، امكانات و محدوديت‌هاى خود ممكن است پس از مدتى به يأس و نااميدى و احساس سرخوردگى در كار بينجامد. بنابراين كسى كه مى‌خواهد دست به تحقيقى بزند پيش از هر چيز بايد به توانايى‌هاى خود توجه كند، آنها را بشناسد و با توجه به آنها حركت كند تا با نشاط و شادابىِ لازم، تحقيق خود را به انجام رساند.

٢- ٩. پژوهش گروهى‌

كارهاى گروهى و جمعى، نسبت به كارهاى فردى، از هر جهت بهتر و مفيدترند. متأسفانه بسيارى از ما نياموخته‌ايم كه چگونه مى‌توان يك پژوهش يا تحقيق را با فعاليت گروهى شكل داد و به درستى به پايان رساند. اتقان و استحكام پژوهش‌هاى گروهى قابل مقايسه با پژوهش فردى نيست.

همكارى و هميارى چند پژوهشگر وارسته و متعهد و بانشاط، هم نورانيّت بيشترى خواهد داشت و هم افق‌هاى دقيق‌تر و وسيع‌ترى را بر روى انسان مى‌گشايد.

اين خردها چون مصابيح انور است‌		بيست مصباح از يكى روشن‌تر است‌[١]

امير مؤمنان ٧، در اين‌باره مى‌فرمايد:

بهترين آرا و انديشه‌ها، از آنِ كسانى است كه از مشورت با ديگران خود را بى‌نياز نبينند.[٢]

پژوهش فردى هر چند در جاى خود، مفيد و ارزنده است، اما بايد دانست كه اتقان و استحكام پژوهش گروهى به مراتب بيشتر از پژوهش فردى است. به تعبير زيباى مولوى: «عقل‌ها مر عقل را يارى دهد»[٣] و درصد خطاى پژوهش گروهى به مراتب كمتر از پژوهش فردى است چرا كه:

زان كه با عقلى چو عقلى جفت شد		مانع بد فعلى و بد گفت شد[٤]

***

عقل با عقل دگر دو تا شود		نور افزون گشت و ره پيدا شود[٥]

٣. آسيب‌شناسى اخلاقى پژوهش‌

٣- ١. شهرت‌زدگى‌

يكى از آفات بزرگ پژوهش‌ها و تحقيقات علمى، شهرت‌زدگى است. بسيارى به صرف مشهور بودن يك باور يا عقيده يا فرضيه، آن را مى‌پذيرند و بلكه در مواردى آن را پايه تحقيقات و پژوهش‌هاى ديگرشان قرار مى‌دهند. براى نمونه، پس از طرح نظريه «تكامل انواع» داروين، بسيارى از تحقيقاتى كه در عرصه علوم انسانى و اجتماعى صورت گرفته است بر پايه همين نظريه مشهور، بوده است؛ در حالى‌كه اين صرفاً يك تئورى و فرضيه است كه به‌رغم شهرت آن، هنوز به اثبات نرسيده است! يا پس از تئورى فرويد در باره اصالت داشتن ميل جنسى در شكل‌گيرى افكار، اعتقادات و رفتارهاى انسان، بسيارى از تحقيقات در زمينه علوم انسانى و حتى پژوهش‌هاى دينى بر پايه اين تئورى و با فرض قطعيت آن، صورت گرفته است، در حالى‌كه اين نظريه، به‌رغم شهرت بسيارش هيچ دليل منطقى و محكمى ندارد!

پژوهشگر و محقق واقعى بايد بكوشد در تحقيقات خود، در دام بزرگ و بسيار خطرناك شهرت‌زدگى گرفتار نيايد. مشهور بودن يك رأى و عقيده، هرگز به معناى درست بودن آن نيست و «اكثريت» هرگز مساوى با «حقانيت» نبوده و نيست و پژوهشگر اخلاقاً مجاز نيست يك رأى را به صرف كثرت طرفداران آن، يا شهرتش، بپذيرد يا آن را مبنايى براى تحقيقات قرار دهد.

نمونه‌اى از پيامد سوء شهرت‌زدگى‌

يكى از باورهاى بسيار مشهور در ميان برخى از برادران اهل سنت اين است كه ابوطالب، پدر اميرمؤمنان ٧، تا آخر عمر به پيامبر اكرم ٦ ايمان نياورد و مشرك بود و مشرك از دنيا رفت.

شواهد بسيارى در كتاب‌هاى تاريخى و روايى‌خود اهل سنت وجود دارد كه خلاف اين باور را به اثبات مى‌رساند. سال‌ها پيش، يكى از محققان و نويسندگان عربستانى، به نام عبداللَّه الخُنَيزى، پژوهشى در اين زمينه انجام داد. و حاصل پژوهش‌هاى خود را در كتابى با عنوان‌ ابوطالب مؤمنُ قريش‌، منتشر كرد. اما جامعه علمى عربستان، به جاى تشكر از اين نويسنده كه يك حقيقت تاريخى و روايى را به اثبات رسانده بود، دست به اقدامى شگفت زد. برخى از قاضيان عربستان حكم اعدام نويسنده را با ريختن سرب مذاب در گلوى او صادر كردند! صداى اعتراض انديشمندان مختلف از گوشه و كنار جهان اسلام بلند شد. مجامع علمى ايران و عراق نيز اعتراض خود را به سفارتخانه‌هاى عربستان در اين دو كشور اعلام كردند؛ تا آنكه بالاخره مسئولان عربستان از اعدام عبداللَّه الخنيزى صرف نظر كرده و به تبعيد وى از عربستان رضايت دادند.[٦]

[١] - جلال‌الدين‌محمد بلخى، مثنوى معنوى، دفتر ششم، بيت ٢٦١٣.

[٢] - افضلُ الناسِ رأياً من لا يَستَغنى عَنْ رأىِ مُشيرٍ.( عبدالواحد الآمدى، غرر الحكم و درر الكلم، ج ١، فصل ٧، ص ١٩٦، حديث ٣٣٠)

[٣] - جلال‌الدين محمد بلخى، مثنوى معنوى، دفتر اول، بيت ١٠٤٣.

[٤] - جلال‌الدين محمد بلخى، مثنوى معنوى، دفتر دوم، بيت ٢٠.

[٥] - همان، بيت ٢٦.

[٦] - بنگريد به: شيخ آقا بزرگ طهرانى، طبقات اعلام الشيعة نقباء البشر فى القرن الرابع عشر، ج ٤، ص ١٣٩٣- ١٣٩٠.