نداريم. همين مسئله نيز مسئوليت‌ها و وظايف اخلاقى خاصى بر عهده ما مى‌گذارد كه در مواردى فراتر از مسئوليت‌هايى است كه در قبال همنوعان و همكيشان خود داريم. در روايت آمده است كسى كه سير بخوابد و همسايه‌اش گرسنه باشد، مسلمان نيست. سفارش امير مؤمنان ٧ در باره همسايگان، در آخرين لحظات عمر شريفشان، نشان‌دهنده وظيفه ما نسبت به همسايگان است:

و خدا را! خدا را! همسايگان را بپاييد كه سفارش‌شده پيامبر شمايند، پيوسته در باره آنان سفارش مى‌فرمود چندان‌كه گمان برديم براى آنان ارثى معين خواهد نمود.[١]

٢- ٤. معاشرت‌هاى دوستانه‌

هر يك از ما از ميان همنوعان، همشهريان يا همكيشان خود، كسانى را برمى‌گزينيم و با آنان روابط صميمانه‌ترى را برقرار مى‌سازيم. همين موضوع وظايف اخلاقى خاصى بر عهده ما مى‌گذارد. اين‌گونه از معاشرت‌ها، به دليل تأثيرگذارى فوق‌العاده‌اى كه بر روى شخصيت انسان دارد، مورد توجه اكيد اسلام و اولياى دين و عالمان اخلاق قرار گرفته و روايات بسيارى در اين زمينه وارد شده است. در پايان اين فصل، مباحثى را به اختصار در اين موضوع يادآور خواهيم شد.

٢- ٥. معاشرت‌هاى خانوادگى‌

هر يك از ما از پدر و مادرى خاص و عضوى از يك خانواده خاص هستيم. ممكن است برادر، خواهر، عمو، عمه، دايى، خاله، پدر بزرگ و مادر بزرگ داشته باشيم و پس از ازدواج عضو خانواده همسر هم به شمار مى‌آييم. همه اينها مسئوليت‌ها و وظايف اخلاقى خاصى را بر عهده ما مى‌گذارد. ما در برابر والدين خود وظايف ويژه‌اى بر عهده داريم. احترام والدين، روابط همسران، چگونگى تربيت فرزند، صله رحم، و ده‌ها مسئله خرد و كلان ديگر، همگى مربوط به اين گونه از معاشرت مى‌شود.

همان‌طور كه اشاره شد، هر يك از انواع معاشرت، اخلاقيات خاص خود را دارد و در جاى خود لازم است به تفصيل مورد بررسى قرار گيرد؛ اما اين نوشتار گنجايش بررسى همه اين موضوعات را ندارد، بنابراين، ما در اين نوشتار صرفاً به تبيين احكامى كلى در باره اخلاق معاشرت مى‌پردازيم و از پرداختن به جزئيات پرهيز مى‌كنيم.

[١] - و اللَّه اللَّه فى جِيرانِكم فانَّهم وصيةُ نبيِّكُم ما زالَ يُوصِى بهم حتى ظَنَنّا انَّه سَيُوَرِّثُهم.( نهج البلاغه، ترجمه سيدجعفر شهيدى، نامه ٤٧، ص ٣٢١)