اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ١٨٨ - ٤ دعوت به ارزشهاى اخلاقى

شيوه‌هاى دعوت به ارزش‌هاى اخلاقى بدين شرح‌اند:

الف. انذار و تبشير: انذار[١] يا ترهيب به‌معناى هشداردادن و متوجه‌ساختن فرد به‌عواقب و نتايج سوء كارها است و در آن نوعى ترساندن نيز هست. تبشير يا ترغيب به‌معناى آگاه كردن فرد از نتايج مطلوب و خوب كارها است كه موجب سرور و شادمانى است. انسان به‌طور فطرى رغبت به لذت و نعمت دارد و از درد و الم دورى مى‌كند. به همين جهت اگر انذار و تبشير، در باور و قبول مخاطب بگنجد مؤثر است؛ يعنى اگر مخاطب به لحاظ مبانى فكرى يا اعتقادى، تصديق كند كه اين عمل داراى آن لذايذ و يا مستوجب فلان آلام است، بدون ترديد چنين انذار يا تبشيرى مؤثر واقع مى‌گردد.

قرآن‌كريم و پيامبران الهى از اين ابزار، فراوان استفاده كرده‌اند؛ چنان‌كه قرآن، همه انبيا را «مبشرين و منذرين» مى‌خواند[٢] و خود را هم «نذير»[٣] و «بشرى‌»[٤] مى‌نامد.

در شيوه تربيتى قرآن در استفاده از انذار و تبشير دو نكته، جلب توجه مى‌كند:

يك. انذار و تبشير در قرآن همراه با برانگيختن عواطف انسانى است كه از يك‌سو خوف،[٥] خشيت‌[٦] و خشوع‌[٧] نسبت به خداوند را در مخاطبان بر مى‌انگيزد و از سوى ديگر محبت،[٨] شوق و اميد[٩] را در دل آنان مى‌پروراند. مهم‌تر آنكه بين اين دو دسته عواطف، موازنه‌اى ايجاد مى‌كند كه نه موجب يأس شود و نه غرور و بى‌خيالى. در روايات نيز تأكيد شده كه مبلّغ بايد مخاطبان را در حالتى ميان خوف و رجا نگه دارد.[١٠]

[١] - الانذار اخبار فيه تخويف كما ان التبشير اخبار فيه سرور.( المفردات)

[٢] - سوره انعام، آيه ٨

[٣] - سوره مدثر، آيه ٣٦

[٤] - سوره بقره، آيه ٩٧

[٥] - و لمن خاف مقام ربّه جنّتان.( سوره الرحمن، آيه ٤٦)

[٦] - انّما أَنت منذر من يخشاها.( سوره نازعات، آيه ٤٥)

[٧] - أَ لم يأن للّذين آمنوا أن تخشع قلوبُهم لِذكر اللّه.( سوره حديد، آيه ١٦)

[٨] - و الّذين آمنوا أشدّ حبّاً للّه.( سوره بقره، آيه ١٦٥)

[٩] - إِنّ الذين آمنوا ... أولئك يرجُون رحمت الله.( سوره بقره، آيه ٢١٨)

[١٠] - خيرالاعمال اعتدال الرجاء و الخوف.( غررالحكم، فصل ٤، ص ١٥٦)