اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ٤٣ - دو انگيزه و نيت فاعل

قرآن كريم در باب امكان جدايىِ علم از ايمان به يك چيز مى‌فرمايد:

و با آنكه دل‌هايشان بدان يقين داشت، از روى ظلم و تكبّر آن‌را انكار كردند. پس ببين فرجام فسادگران چگونه بود.[١]

البته نبايد فراموش كرد كه راه عمومى ايمان از مسير علم مى‌گذرد؛ ولى علم به تنهايى براى تحقق ايمان كافى نيست.

در باره تفاوت بين «ايمان» و «اسلام»، چون قرآن در آيه شريفه‌ إِنّ المسلمينَ و المسلمات و المؤمنينَ و المؤمنات ...[٢] و برخى آيات ديگر،[٣] اسلام را در مقابل «ايمان» قرار داده است، تفاوت آن دو در اين است كه اسلام، به‌معناى تسليمِ عملى در مقابل دين است و تسليم عملى با اعضا و جوارح ظاهرى بدن محقق مى‌گردد؛ ولى ايمانْ امرى قلبى، اعتقادى و باطنى است؛ به‌طورى كه آثار آن در اعمال ظاهرى و بدنى نيز ظاهر مى‌گردد. بنابراين هر مؤمنى مسلمان است، ولى هر مسلمانى مؤمن نيست؛[٤] مانند منافق كه به دستورات دين عمل مى‌كند، ولى ايمان ندارد.

نسبت ايمان و عمل: در بسيارى از آيات قرآن، ايمان در كنارِ عملِ صالح، ارزشمند و موجب سعادت شمرده شده است؛ از آن جمله است:

و به‌زودى كسانى را كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‌اند، در باغ‌هايى كه از زير [درختان‌] آن، نهرها روان است درآوريم، براى هميشه در آن جاودانند و ....[٥]

در برخى ديگر از آيات، «ايمان» به تنهايى شرط سعادتمندى انسان و ورود او به بهشت دانسته شده است.

خداوند به مردان و زنان با ايمان، باغ‌هايى وعده داده است كه از زير [درختان‌] آن نهرها جارى است. در آن جاودانه خواهند بود، و [نيز] سراهايى پاكيزه در بهشت‌هاى جاودان‌آنان وعده داده است‌] و خشنودى خدا بزرگ‌تر است. اين است همان كاميابى بزرگ.[٦]

[١] - سوره نمل، آيه ١٤

[٢] - سوره احزاب، آيه ٣٥

[٣] - مانند آيات ١٤ و ١٥ سوره حجرات

[٤] - ر. ك: علامه طباطبايى( ره): الميزان، ج ١٦، ص ٣١٣- ٣١٤

[٥] - سوره نساء، آيه ٥٧ و ١٢٢ و ر. ك: سوره بقره، آيه ١٠٣، سوره نساء، آيه ١٢٤ و سوره كهف، آيه ٣٠

[٦] - سوره توبه، آيه ٧٢