و دست و پايش حركت نكند مگر آنكه بداند در مسير اطاعت خداوند گام نهاده يا در طريق عصيان او است و اين‌كه برادرش را بر عيبى ملامت نكند، مگر آنكه خودش تارك آن باشد.[١]

امام صادق ٧ بيان مى‌دارد:

آفرين بر بنده‌اى كه به مجاهده با نفس خود به‌پا خيزد. كسى كه سربازان هواى نفس را مغلوب سازد، به رضاى خداوند راه يافته است و كسى كه عقلش با تلاش بر نفس اماره غلبه كند و با خضوع و خاكسارى به خدمت نايل شود، به رستگارى عظيم دست يافته است. هيچ حجابى ميان بنده و خداى متعال تاريك‌تر و وحشتناك‌تر از نفس و هواى نفس نيست و هيچ سلاحى براى مقابله با آن، برّنده‌تر از نياز به درگاه خداوند و خشوع براى او و گرسنگى و تشنگى در روز، و شب زنده‌دارى نيست. پس اگر در راه مجاهده بميرد، به شهادت نايل مى‌گردد و اگر زندگى كند و استقامت ورزد، سرانجام به «رضوان اكبر» مى‌رسد، خداوند عزّ و جلّ مى‌فرمايد: «و الّذين جاهدوا فينا لنهْدينّهم سُبلنا، و إِنّ الله لمع المحسنين».[٢]

بنابراين مراقبه به‌معناى حضور فعّال شخص، هنگام عمل هر يك از اعضاى هفت‌گانه است: قبل از عمل با فكر و تأمل نسبت به انگيزه و نيت خود مراقبت داشته باشد؛ هنگام عمل مراقبت كند مبادا خلاف ارزش‌هاى اخلاقى و تعاليم الهى، عملى از او سر زند و پس از عمل نيز مراقبت كند كه با پيامدهاى خاصى- مانند ريا، منّت، اذيت و غير آن- عمل صادر شده را ضايع نكند. در اين‌جا اگر صفت اخلاقى خاصى مورد نظر او است مى‌تواند مراقبه را بر همان صفت و اعمال مناسب با آن متمركز كند. از اين‌رو مرحله اساسى در نظارت بر خود، همين مراقبه است.

نكته مهم در مراقبه اين است كه در ابتداى امر نبايد خيلى بر خود سخت بگيرد و به جزئيات و ظرايف عمل نيز بپردازد. اين رويه موجب مى‌گردد كه صعوبت آن وى را از اين مجاهده بزرگ باز دارد. در ابتداى كار بايد تنها به حلال و حرام از خود حساسيت نشان دهد و يا نسبت به يك رذيله اخلاقى، خود را محاسبه كند؛ تا در مراحل بعد به خلوص نيت و مراتب بالاتر مراقبه نيز بپردازد.

[١] - بحار، ج ٧٨، ص ١٤١

[٢] -( سوره عنكبوت، آيه ٦٩). رك: محجة البيضاء، ج ٨، ص ١٧٠