اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ٢٢٩ - ٩ نظارت بر خود

- اصلاح و تغيير در همه زمينه‌هاى مربوط: «... مگر كسانى كه توبه كردند و [عمل خود را] اصلاح نمودند و به خدا تمسك جستند و دين خود را براى خدا خالص گردانيدند كه در نتيجه، آنان با مؤمنان خواهند بود و به‌زودى خدا مؤمنان را پاداشى بزرگ خواهد بخشيد.»[١]

- خود را در محضر خداوند ببينند و بدانند كه عمل آنان را مى‌بيند:

مردى حبشى نزد پيامبر ٦ آمد و گفت اى رسول‌خدا، من عمل ناپسندى را مرتكب شده‌ام، آيا توبه‌اى براى من هست؟ فرمود: «بلى». پس رفت و اندكى بعد بازگشت و گفت: اى رسول‌خدا، آيا در آن هنگام خداوند مرا ديده است؟ فرمود: «بلى». پس آن مرد حبشى چنان صيحه‌اى زد كه روح از بدنش خارج شد.[٢]

نكته آخر: پس از توبه، براى شروع نظارت و خودگردانى، بايد با خود عهد بندد و مشارطه كند:

مشارطه آن است كه در اول روز مثلًا با خود شرط كند كه امروز بر خلاف فرموده خداوند تبارك و تعالى رفتار نكند و اين مطلب را تصميم بگيرد و معلوم است كه يك روز خلاف نكردن، امرى است خيلى سهل و انسان مى‌تواند به آسانى از عهده برآيد. تو عازم شو و شرط كن و تجربه نما و ببين چقدر سهل است. ممكن است شيطان و جنود آن ملعون بر تو اين امر را بزرگ نمايش دهند، ولى اين از تلبيسات آن ملعون است. او را از روى واقع و قلب لعن كن و اوهام باطله را از قلب بيرون كن و يك روز تجربه كن، آن‌وقت تصديق خواهى كرد.[٣]

اين مشارطه و معاهده مى‌تواند به صورت كلى با اعضاى هفت گانه (چشم، گوش، زبان، شكم، دامن، دست و پا) باشد. يا اين‌كه در باره يك صفت يا رفتار خاص اخلاقى كه انسان به آن مبتلا است، باشد. بهتر است اين مشارطه در اول روز انجام گيرد. ملا مهدى نراقى تمثيل زيبايى در اين زمينه دارد:

بدان كه عقل به مانند تاجرى است در مسير آخرت كه سرمايه‌اش عمر است و با كمك‌

[١] - سوره نساء، آيه ١٤٦

[٢] - ر. ك: ابوحامد غزالى: احياءالعلوم، ج ٤، ص ١٥

[٣] - چهل حديث، ص ٨