اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ٢٢٠ - ٨ روش تشويق و تنبيه

امام صادق ٧ با تذكر غيرمستقيم در خلوت به «شقرانى» كه از دوستان آن حضرت بود، او را متوجه عمل ناپسندش (شرابخوارى) مى‌نمايد و مى‌فرمايد:

كار خوب براى هر كسى خوب است و براى تو بهتر است؛ به جهت انتسابى كه به ما (اهل بيت پيغمبر) دارى. و كار ناپسند از هر كسى زشت و ناپسند است و از تو ناپسندتر، به جهت انتسابى كه به ما دارى.[١]

تنبيه بدنى آخرين مرحله است كه در صورت عدم موفقيت در مراحل قبل، با وجود شرايط خاصى از آن استفاده مى‌شود. شيوه‌هاى تنبيهى به‌طور كلى و تنبيه بدنى به‌طور خاص، محل اختلاف صاحب‌نظران است. برخى مثل سعدى و مولوى طرفدار تنبيه بدنى بوده، استفاده از آن را تجويز مى‌كنند. برخى ديگر چون غزالى، بوعلى و ابن‌خلدون، مربى را از تنبيه بدنى بيش از سه بار يا در مواقع خشم بازداشته‌اند.[٢] در ميان روان‌شناسان نيز برخى همچون رين و هولز با وجود شرايط خاصى استفاده از تنبيه را در امر تغيير رفتار مفيد مى‌دانند.[٣] با وجود اين اغلب روان‌شناسان مخالف استفاده از تنبيه براى يادگيرى يا تغيير رفتار هستند.

اسكينر با جديت بيشترى، استفاده از تنبيه را به‌طور كلى خطرناك و نامطلوب و بى‌تأثير مى‌شمارد و دلايل چندى را براى مدعاى خود ذكر مى‌كند:[٤]

١. تنبيه آثار جانبى نامطلوبى به‌بار مى‌آورد؛ مانند ترسِ تعميم‌يافته.

٢. تنبيه به ارگانيسم نشان مى‌دهد، چه كار نكند نه اين‌كه چه كار بكند.

٣. تنبيه صدمه زدن به ديگران را توجيه مى‌كند.

٤. متربى اگر در موقعيت مشابه قرار گيرد و تنبيهى نباشد، ممكن است وادار به انجام همان كار شود.

[١] - يا شقرانى انّ الحسن لكل احد حسن و انه منك احسن لمكانك منّا و انّ القبيح لكل احد قبيح و انّه منك اقبح.( بحار، ج ٤٧، ص ٣٤٩، باب ١١)

[٢] - ر. ك: نقش تربيتى معلم، دفتر همكارى حوزه و دانشگاه

[٣] - هيلگارد: روان‌شناسى يادگيرى، ص ٣٣٧

[٤] - هرگنهان: روان‌شناسى يادگيرى، ص ١٣٣