٣. از جهت حكم: صبر به اعتبار حكمِ تكليفى‌اش به‌پنج نوع تقسيم مى‌شود: صبر واجب كه در مقابل شهوات و گرايش‌هاى حرام است و صبر مستحب كه بر دشوارى‌هاى انجام مستحبات، است. صبرِ حرام كه بر بعضى آزار و اذيّت‌ها است؛ مانند صبر در مقابل تجاوز ديگران بر مال، جان و ناموس انسان. صبر در مقابل امور مكروه و ناخوشايند، مانند صبر بر سختى روزه گرفتن در روز عاشورا كه مكروه مى‌باشد. در غير اين موارد صبر مباح است.

بنابراين «صبر» همواره امرى پسنديده نيست، بلكه گاهى حرام و مكروه هم مى‌شود.[١]

ب) مراتب صبر: برخى از عالمان اخلاق و اهل معرفت براى صبر بر امور ناخوشايند (صبر خاص) سه مرتبه قائل شده‌اند:

١. صبر توبه‌كنندگان، و آن عبارت است از ترك شِكْوه، بى‌تابى و بى‌قرارى و رفتار غيرطبيعى و پريشان نداشتن؛ ٢. صبر زاهدان؛ يعنى علاوه بر مرتبه اول، بر آنچه نسبت به انسان مقدّر شده از سختى‌ها و درد و رنج‌ها، رضايت قلبى داشتن؛ ٣. صبر صدّيقان؛ يعنى علاوه بر دو مرتبه قبل، نسبت به آنچه خداوند در حق انسان مقرر داشته، عشق‌ورزيدن و آن را دوست‌داشتن.[٢]

ج) ارزش صبر: واژه «صبر» در شكل‌هاى مختلف بيش از صدبار در قرآن كريم به‌كار رفته است كه خود به خود بيانگر اهميّت اين موضوع است. قرآن كريم در بيان علت رسيدن بعضى از بنى‌اسرائيل به مقام امامت و هدايت مردم مى‌فرمايد:

و چون شكيبايى كردند و به آيات ما يقين داشتند، برخى از آنان را پيشوايانى قرار داديم كه به فرمان ما [مردم را] هدايت مى‌كردند.[٣]

و در باب چگونگى پاداش صابران در آخرت، در جايى به آنها وعده پاداشى بهتر از آنچه عمل كرده‌اند، مى‌دهد: «و قطعاً كسانى را كه شكيبايى كردند به بهتر از آنچه عمل كردند، پاداش خواهيم داد.»[٤] در آيات ديگر در تعيين مقدار پاداش صابران مى‌فرمايد:

آنان‌اند كه به [پاس‌] آنكه صبر كردند و [براى آنكه‌] بدى را با نيكى دفع مى‌نمايند و از آنچه روزى‌شان داده‌ايم انفاق مى‌كنند، دوبار پاداش خواهند يافت.[٥]

[١] - همان، ج ٣، ص ٢٨٥

[٢] - همان، ص ٢٨٤

[٣] - سوره سجده، آيه ٢٤

[٤] - سوره نمل، آيه ٩٦

[٥] - سوره قصص، آيه ٥٤