دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٠١ - ٤ - ٢ دانش فقه

و فرهنگى قابل ملاحظه‌اى رخ داد. گسترش علوم دينى به سبب ظهور دانشمندان و عالمان دينى و پديد آمدن نحله‌هاى فكرى و نگاشته‌هاى علمى در حوزه‌هاى گوناگون معرفتى، كاملًا در اين دوره پديدار و روشن است.

٤- ١. دانش حديث‌

از آغاز سده سوم، دانش حديث، رونق فراوان گرفت و نگاشته‌هاى حديثى گوناگون، تأثيرگذار و ماندگارى نگاشته شدند. بيشتر مصادر حديثى مهمّ اهل سنّت، از اين دوره است. مسند ابن حنبل (٢٤١ ق)، سنن الدارمى (٢٥٥ ق)، صحيح البخارى (٢٥٦ ق)، صحيح مسلم (٢٦١ ق)، سنن ابن ماجة (٢٧٣ ق)، سنن ابى داوود (٢٧٥ ق)، سنن الترمذى (٢٧٩ ق)، سنن النسائى (٣٠٣ ق)، از اين جمله‌اند.

كتاب‌هاى حديثى شيعى همچون المحاسن برقى (٢٧٤ ق)، بصائر الدرجات صفّار (٢٩٠ ق)، قرب الإسناد (٣٠٠ ق)، الكافى كلينى (م ٣٢٩ ق)، نيز در اين دوره نوشته شده‌اند و اكنون در دسترس هستند. كتاب‌هاى مفقود شيعه كه در اين دوره نگاشته شده‌اند بسيار زياداند.

٤- ٢. دانش فقه‌

توسعه مكاتب فقهى، يكى از شاخصه‌هاى اين زمان است كه با نگاهى كوتاه به تاريخ زندگانى علما مى‌توان به آن پى برد. همچنين در ميان اهل سنّت، شمارى از برجسته‌ترين دانشمندان، در اين قرن زندگى كرده يا دست كم، مدّتى از عمر خود را در آن سپرى نموده‌اند. از آن جمله، احمد بن حنبل (م ٢٤١ ق)، بنيان‌گذار چهارمين مكتب فقهى مشهور اهل سنّت است كه تقريباً تا ميانه اين سده در قيد حيات بود و كتاب پرحجم و بزرگ خود (مسند ابن حنبل) را تأليف كرد. ابو سليمان داوود بن على كاشانى (م ٢٧٠ ق)، نيز از فقيهان همين عصر و از شاگردان شافعى بود كه به عنوان پايه‌گذار مكتب ظاهريّه شهرت يافته است. همچنين محمّد بن جرير طبرى‌