دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٨٦ - ٣ امامان و خلافت عباسى

به شهادت رسيد.

همچنين ارتباط امام عليه السلام با شيعيان، در ايّامى كه ايشان در حبس نبود، بسيار محدود و در برخى مواقع، ناممكن بود. از گزارش‌هاى متعدّد، پيداست كه شيعيان نمى‌توانستند در منزل و محلّ سكونت امام با ايشان ديدار كنند و به ناچار در خيابان‌ها و در مسير آمد و شدِ ايشان به انتظار مى‌ايستادند و هر گاه امام عليه السلام طبق دستور حكومت، همراه موكب خليفه از دار الحكومه خارج و يا بِدان سو حركت مى‌كرد، خود را به ايشان مى‌رساندند.[١] در همين حال، گاه شرايط به قدرى خفقان‌آور بود كه امام عليه السلام از طريق نامه و وكيلان خاصّ خود به شيعيان هشدار مى‌داد كه از ملاقات‌هاى خيابانى و اظهار آشنايى با ايشان خودارى كنند؛ زيرا خطر گرفتار و زندانى شدن، آنان را تهديد مى‌كند.[٢]

در چنين اوضاع دشوارى، امامان عليهم السلام تلاش مى‌كردند كه با فراهم كردن امكانات لازم، زمينه‌هاى رهبرى و هدايت شيعيان را مهيّا نمايند. يكى از اين كارها، شكل‌دهى و تكامل نهاد وكالت بود كه مقدّمات آن از زمان امام هفتم عليه السلام به وجود آمده بود. نهاد وكالت، شبكه‌اى از شيعيان معتمد و امين و مورد اعتماد امامان بود كه وظيفه برقرارى ارتباط ميان شيعيان و ائمّه را به عهده داشت. در رأس اين نهاد، چند تن از شيعيان خاص قرار داشتند كه در سامرّا و بغداد زندگى مى‌كردند و در ارتباط مستقيم با امامان بودند. در شهرهاى ديگر و از ميان شيعيانِ همان شهرها نيز كسانى انتخاب مى‌شدند و حوائج مادّى و معنوى شيعيان را دريافت مى‌كردند و از طريق وكيلان سامرّا و بغداد، به امامان مى‌رساندند. وكيلان بغداد و سامرّا همچنين زمينه ديدار شيعيان با امامان عليهم السلام را فراهم مى‌ساختند و بدين ترتيب با وجود مشكلات‌

[١]. ر. ك: الكافى: ج ١ ص ٥٠٩ و الإرشاد: ج ٢ ص ٣٣٢ و الخرائج و الجرائح: ج ١ ص ٤٤٦ و كشف الغمّة: ج ٣ ص ٢١٥.

[٢]. الخرائج و الجرائح: ج ١ ص ٤٣٩.