دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٨٨ - ١ - ١ محمد بن متوكل ملقب به«المعتمد على الله»(٢٥٦ - ٢٧٩ ق)

ب- جهان اسلام در دوران غيبت صغرا

١. خلافت عبّاسى‌

در عصر غيبت صغرا، شش تن از خلفاى عبّاسى، حكومت كرده‌اند كه دوران برخى، كوتاه و دوران برخى، طولانى بوده است.

١- ١. محمّد بن متوكّل ملقّب به «المعتمد على اللَّه» (٢٥٦- ٢٧٩ ق)

در باره حكومت معتمد و اتّفاقات عصر او، پيش‌تر نكاتى گفته شد. معتمد در امور سياسى و نظامى، دخالتى نداشت و تنها نام خليفه را يدك مى‌كشيد. فرماندهى سپاه و امور سياسى، در اختيار برادر و ولى‌عهد او (ابو العبّاس الموفّق) بود. در دوره طولانى خلافت معتمد عبّاسى، حوادث سياسى خطرناكى، حكومت عبّاسى را تهديد نمود كه يكى از آنها، قيام زنگيان (بردگان سياه‌پوست) نواحى بصره و خوزستان بود كه رهبرشان خود را از علويان معرّفى مى‌كرد. اين شورش كه پانزده سال طول كشيد، خسارات بسيارى به حكومت عبّاسى وارد كرد.[١]

مشكل ديگر حكومت معتمد، مدّعيان استقلال سياسى بودند كه در نواحى مختلف سرزمين‌هاى اسلامى سر بر مى‌آوردند و از همه مشكل‌سازتر، يعقوب ليث صفّار در سيستان ايران بود كه حكومت عبّاسى را تا مرز نابودى پيش برد.[٢] در سال‌هاى آخر زندگى معتمد، قرمطيان- كه شاخه‌اى تندرو از اسماعيليّه بودند-، فعّاليت خود را در كوفه آغاز و تا مدّت‌ها حكومت را به خود مشغول كردند.[٣]

معتمد عبّاسى در اثر زياده‌روى در مى‌گسارى درگذشت.[٤] دوران حكومت او، معاصر با دو نايب نخستِ امام دوازدهم عليه السلام بود. در باره وضعيت شيعيان در اين‌

[١]. تاريخ الطبرى: ج ٩ ص ٤٧٤ به بعد.

[٢]. ر. ك: تاريخ الطبرى: ج ٩ ص ٤٧٦.

[٣]. مروج الذهب: ج ٤ ص ٢٧٠.

[٤]. مروج الذهب: ج ٤ ص ٢٣٠.