دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٠٦ - نتيجهگيرى

بسيارى ديگر، از اصحاب مشهور اين دو امام و از دانشمندان و نويسندگان اين دوره اند كه شرح احوال همه آنان در اين مختصر نمى‌گنجد.

بى شك، اين دستاوردهاى علمى، بدون هدايت و روشنگرى‌هاى امامان عليهم السلام و جز با تلاش و پشتكار شيعيان محقّق نمى‌شد. از اين رو، شايسته است كه در جهت بهره‌مندى از اين ميراث علمى و فرهنگى كه با زحمت و مشقّت بسيار فراهم گرديده، از هيچ كوششى فروگذار نكنيم.

نتيجه‌گيرى‌

بررسى وضعيت سياسى، اجتماعى و فرهنگى جامعه شيعى و جامعه مسلمان در سال‌هاى منتهى به عصر غيبت و دوره غيبت صغرا- كه در مباحث پيشين بِدان اشاره شد-، بيانگر نكاتى جالب است كه در تحليل چرايىِ غيبت امام عصر عليه السلام، اثرگذار است:

١. فضاى سياسى جامعه در آن دوره، فضايى آشفته و امنيتى بوده كه امكان زندگى همراه با آسايش امام عليه السلام و ارتباط جامعه شيعى با ايشان، در آن فراهم نبوده است. تحليل زندگى امام هادى عليه السلام و امام عسكرى عليه السلام بويژه دوران كوتاه امامت امام يازدهم، نشان دهنده اين وضعيت نابه سامان است.

روشن است كه هدف از حضور امام و امكان ملاقات با ايشان، بهره‌گيرى از هدايت الهى در جامعه شيعى و مسلمان است؛ ولى در آن فضاى امنيتى، امكان دستيابى به اين هدف وجود نداشته است.

٢. تلاش عالمان شيعى و پيروان ائمّه پيشين، به گونه‌اى بوده كه در اين دوره، جامعه شيعى به مرحله‌اى از بلوغ و رشد رسيده بود كه خطرى معارف اسلامى و شيعى را تهديد نمى‌كرد. نظام علمى و اجتهادى موجود در آن روزگار، تا حدّ زيادى پاسخگوى نيازهاى ضرورى مردم بود. در موارد خاص نيز با مراجعه‌