دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٠٠ - ٤ اوضاع علمى و فرهنگى

در اين دوره، تنى چند از بزرگان شيعه كه پيش‌تر در امور ديوانى خدمت مى‌كردند، ارتقاى مقام يافته و تا منصب وزارت پيش رفتند. دست كم، دو تن از خاندان بنى فرات براى مدّتى منصب وزارت را به دست گرفتند. اين امر، خود، زمينه حضور و فعّاليت بيشتر شيعيان در دربار عبّاسى را مهيّا مى‌نمود. با غور در دربار عبّاسى عهد غيبت صغرا، مى‌توان به نام شمارى از كاتبان، منشيان و ديوان‌سالاران شيعى دست يافت.[١]

نكته قابل توجّه ديگر، در اين زمينه، پديد آمدن گرايش‌هاى محض سياسى در بين برخى خاندان‌هاى متنفّذ شيعى در عصر غيبت صغرا بود كه سبب مى‌شد شيعه بيشتر به عنوان يك حزب يا گروه سياسى خودنمايى كند و اين، لزوم برخورد جدّى‌تر و عميق‌تر با شيعيان را به دولت‌مردان و صاحب‌منصبان اهل سنّت يادآورى مى‌كرد. ظهور خاندان‌هايى مانند بنى حمدان و بريديان و در نهايت، آل بويه و تلاش‌هاى آنان براى دستيابى به مقامات بالا مثل امير الامرايى و تشكيل امارت‌هاى مستقل و سلطه يافتن بر جايگاه خلافت، شاهد اين مطلب است. اين اقدامات اگر چه تا حدّى و دست كم براى مدّتى، اوضاع مساعدترى براى شيعه به وجود آورد، ولى پس از آن، جامعه شيعه با گرفتارى‌ها و دشوارى دو چندان ناشى از واكنش حاكمان سنّى‌مذهب مواجه گرديد كه نمونه بارز آن را در ظهور دولت‌هاى سلجوقى در ايران و عراق و ايّوبى در مصر و اقدامات وسيع ضدّ شيعى آنان مى‌توان مشاهده كرد.

٤. اوضاع علمى و فرهنگى‌

دوران مورد بررسى يعنى سال‌هاى ٢٣٠ تا ٣٣٠ هجرى، مى‌تواند دوره توسعه و رشد علمى و فرهنگى جهان اسلام به شمار رود؛ زيرا در اين دوره، تحوّلات علمى‌

[١]. ر. ك: اوضاع سياسى، اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرا، حسين‌زاده: ص ١٨٣- ١٨٦.