دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٩٨ - ٣ شيعيان و عباسيان

بسيار به قتل رساندند.[١]

ظاهراً در اين دوره، على رغم رعايت تقيّه و تلاش‌هاى پنهانى شيعيان، حكومت نسبت به وجود فرزندى براى امام يازدهم مشكوك شده بود، چنان كه به دستور معتضد، جمعى از شيعيان و وكيلان امام را دستگير و زندانى كردند. او همچنين گروهى از سربازان خاصّ خود را مأمور كرد تا به سامرّا رفته، خانه سابق امام يازدهم را بازرسى كنند و هر كس را در آن جا يافتند، به قتل برسانند.[٢]

يكى از مشكلات شيعيان در اين دوره كه موجبات سختگيرى‌هاى بيشتر حكومت را فراهم مى‌ساخت، رويدادهاى سياسى و به طور خاص، قيام‌ها بودند كه از سوى فرقه‌هاى ديگر منسوب به شيعه برپا مى‌شدند و ناخواسته حكومت را به كلّ جامعه شيعه بدگمان مى‌كردند. از اين موارد به طور خاص مى‌توان به قرمطيان- كه شاخه‌اى از اسماعيليّه به شمار مى‌رفتند- اشاره كرد كه حركت‌هاى تندروانه‌اى در كوفه و عراق آغاز كرده بودند و به تدريج، دامنه آن به بحرين و سوريه نيز كشيده شد و اگر چه اقدامات آنان بر خلاف رويّه معمول سياسى شيعه بود، ولى گرفتارى‌هايى را براى شيعيان به همراه داشت. از اين رو لازم بود تا موضع شيعيان در باره اين فرقه‌ها و اقداماتشان روشن و اظهار گردد. شايد بيزارى امام مهدى عليه السلام در يكى از توقيعات خود از ابو الخطّاب و اصحاب و پيروان و عقايد او و نيز بيزارى از همنشينى با آنان، اشاره به همين افراطگرايى مذهبى باشد.[٣] علماى شيعه نيز در همين جهت در حركتى علمى، به تأليف كتاب‌هايى در ردّ عقايد غاليان و اسماعيليان و قرامطه پرداخته‌اند.[٤]

[١]. مروج الذهب: ج ٤ ص ٦٨٣، الكافى: ج ١ ص ٥٢٥.

[٢]. الغيبة، طوسى: ص ٢٤٨.

[٣]. كمال الدين: ص ٤٨٥.

[٤]. ر. ك: الفهرست، طوسى: ص ١٩٨.