اجتهاد و استنباط، حتى در حوزه‌هايى كه در قلمرو فقه و اعتباريات شارع نيست، ملحق به قياس و مردود مى‌باشد و بدين ترتيب دايره قياس و استنباط مذموم را كه محدوده خاصى داشت گسترش دادند. اين‌گونه بود كه عالمان و دانشمندان قم از روش نقد تعقلى در ساير حوزه‌هاى فكرى نيز خوددارى كردند.

شيخ صدوق با استناد به رواياتى كه در آنها از جدل و كلام انتقاد شده است‌[١] جدل و بحث درباره خدا و امور دين را ممنوع مى‌شمارد.[٢] تفكر حاكم بر مدرسه بغداد برخلاف مدرسه قم اين‌گونه نگرش را برنمى‌تافت.

موضعگيرى شديد و منتقدانه شيخ مفيد و شاگردانش موجب شد كه اين طرز تفكر به كنارى نهاده شود. تندترين انتقادات شيخ مفيد از شيخ صدوق و طرز تفكر عالمان قم در دو كتاب تصحيح الاعتقاد و رسالة حول العدد آمده است.

شيخ مفيد درباره تفكر نص‌گرا و پرهيز از خردورزى برخى محدثان مى‌نويسد:

لكنَّ أصحابَنا المُتَعلِّقينَ بِالأخبارِ أصحابُ سلامةٍ و بُعْدِ ذهنٍ و قِلّةِ فِطْنةٍ يَمُرّون على وجوهِهم فيما سَمِعُوه مِن الأحاديثِ و لا يَنظرون فى سندِها و لا يَفرُقون بينَ حقِّها و باطلِها و لا يَفهَمون ما يَدخُلُ عليهم فى إثباتِها و لا يُحَصّلون معانِىَ ما يُطلقونه مِنها[٣]

اما [متأسفانه‌] محدثانِ نص‌گراى اماميه افرادى پاكدل، كم‌دقت و كم‌درايت هستند؛ در احاديثى كه مى‌شنوند چندان دقت نمى‌كنند، در اسناد آنها نمى‌نگرند، سره و ناسره آنها را از هم تشخيص نمى‌دهند، پيامدهاى پذيرش آنها را درنمى‌يابند و مفاهيم احاديثى را كه نقل مى‌كنند نمى‌پالايند.

خضوع قميها در مقابل روايات و اجتناب از تحليل و نقد آن موجب شد كه برخى از آنان به سبب وجود پاره‌اى از روايات، سهو پيامبر صلى الله عليه و آله را در امور غير مربوط به ابلاغ رسالت بپذيرند. همچنان‌كه به جهت نقل پاره‌اى از احاديث، ماه رمضان را هميشه سى روزه بدانند و دخالت اعتبار در امور تكوينى را پذيرا باشند.

[١]. شيخ صدوق، التوحيد، ص ٤٥٩، ح ٢٦.

[٢]. الاعتقادات، ص ٤٢.

[٣]. تصحيح اعتقادات الإماميه، ص ٨٨.