تاريخ حديث شيعه« 2» - طباطبايى، محمد كاظم - الصفحة ١٠٦ - حوزه حديثى بغداد

اسامى بسيارى از راويان شيعى كه بغدادى بوده و در اواخر قرن سوم در كوفه مى‌زيسته‌اند، در رجال نجاشى و فهرست شيخ طوسى آمده است.

حضور نايبان خاص امام مهدى (عجل الله تعالى فرجه الشريف) در بغداد، اهميت فوق العاده‌اى به اين حوزه حديثى بخشيده بود. بغداد در فاصله سالهاى ٢٦٠ تا سال ٣٢٩ هجرى، پناهگاه و جايگاه نايبان خاص امام زمان (عجل الله تعالى فرجه الشريف) و مركز ثقل جامعه شيعى محسوب مى‌شد. هجرت مسلمانان شيعى از تمامى نقاط جغرافيايى به اين شهر يا بازديد از آن در اين دوران، فراوان در منابع مختلف گزارش شده است.

علاوه بر شيعيان دوازده امامى، گروههاى ديگر نيز در بغداد حضور علمى داشتند كه از آن ميان مى‌توان به معتزله، اشاعره، زيديه، اهل حديث، عثمانيه و ... اشاره كرد. از اين رو، گفتگوهاى علمىِ بينِ‌مذهبى در بغداد، رايج بوده است. حتى معتزله نيز، كه در بسيارى از موارد با شيعيان موافق بودند، با آنان به بحث مى‌پرداختند.[١]

ظاهراً فضاى عمومى حديث شيعى، در اين دوران به قدرى پر رونق بود كه ثقة الاسلام كلينى، نگاشته جامع خويش را از قم و رى به بغداد آورد و آن را در آن شهر منتشر نمود و همان‌جا آن را بر راويان شيعه خواند و به آنان اجازه نقل روايت داد. پدر شيخ صدوق نيز در سال ٣٢٨ هجرى به بغداد آمد و اجازه روايت كتابهايش را به عالمان بغداد اعطا كرد.[٢]

در سالهاى پس از آن (٣٥٢ هجرى به بعد) شيخ صدوق نيز به بغداد مسافرت كرد و براى عالمان آن ديار حديث گفت.

برخى ديگر از عالمان مشهور قم، همانند ابن‌قُولِوَيه (م ٣٦٩ ه) و ابن‌داود قمى‌

(م ٣٦٨ ه) نيز از وطن خويش به بغداد مهاجرت كردند و در آن سكنى گزيدند. طبيعى است كه پيدايش حكومتهاى مستقل شيعى در ايران و عراق و حمايت آنان از دانش و دانشمندان و ايجاد فضاى باز سياسى و فرهنگى براى طرح مسائل حساس و مهم دينى و مذهبى نقش بسزايى در اين مهاجرتها داشته است.

[١]. ر. ك: مناسبت فرهنگ معتزله و شيعه از آغاز تا شيخ مفيد، كنگره جهانى شيخ مفيد، جزوه شماره ٧١٠.

[٢]. رجال نجاشى، ص ٢٦١.