اين شيوه در علم كلام، دقيق‌تر و شيواتر مورد عمل قرار گرفت. دخالت عنصر سمع، كه به معناى شنيدن متون وحيانى از معصومين عليهم السلام است، در كنار معيار و مبناى عقل در حوزه مباحث كلامى،

از ويژگيهاى مدرسه حديثى بغداد است. شيخ مفيد در آثار خويش به اين واژه فراوان توجه دارد.[١]

٤. تثبيت هويت مستقل مكتب اهل بيت عليهم السلام‌

خطر بزرگى كه پس از آغاز دوران غيبت كبرى تفكر شيعى را تهديد مى‌كرد، نفوذ تفكرات بيگانه با اين مذهب در درون آن بود. در زمان حضور امامان عليهم السلام، امام به عنوان مرزبان بيدار و هوشيار، نگهبان اين تفكر بود. پس از آغاز غيبت، اين وظيفه مهم بر عهده دانشمندان شيعه قرار گرفت. آنان بايد با استفاده از ميراث ارزشمند ائمه عليهم السلام، به تبيين چارچوب دقيق فكرى شيعه، به عنوان يك نظام فكرى و عملى، مى‌پرداختند به گونه‌اى كه بتوانند هم از انحراف و خروج از حيطه مبانى مذهب جلوگيرى كنند و هم آزادى فكرى درون مذهبى را محدود نكنند تا تشيع بتواند به نيازهاى زمانه پاسخ گويد و در مواجهه با مشكلات فكرى و عملى سربلند بيرون آيد.

مدرسه حديثى قم، در قبال انحراف بيرونى به شدت و بى‌ملاحظه واكنش نشان مى‌داد، ولى قدرت پاسخ‌گويى به نيازهاى زمانه را نداشت؛ به اين سبب گرايش‌هاى معتزلى در ميان متفكران شيعى پيدا شد.[٢]

مبارزه حذفى با خطر غلو؛ يعنى اخراج و تبعيد متهمان به غلو، با تعريف خاص قم نيز مشكل را حل نكرد.

اما مدرسه بغداد، به رهبرى شيخ مفيد (رحمة الله عليه) هويت مستقلى براى پيروان مكتب اهل بيت تثبيت كرد. اين امر در بغداد و در حضور نحله‌هاى فكرى‌

[١]. مراجعه شود به آثار شيخ مفيد كه دهها بار اين واژه را به كار برده و گاه آن را تنها طريق دست‌يابى به شناخت هستى دانسته است؛ براى نمونه:« والكلامُ في عذابِ القبر: طريقُه السَّمعُ دونَ العقل ....»؛ المسائل السرويه، ص ٦٢.

سيد مرتضى( رحمة الله عليه) نيز اين واژه را به كار برده است؛ ر. ك: به كتاب تنزيه الانبياء، ص ٥٨ و ...).

[٢]. خاندان بنى‌نوبَخْت نمونه خوبى از شيعيان متمايل به تفكر اعتزال هستند. ابن‌جنيد نيز نمونه فقهى اين گرايش است.