عالمان حديثى و نگاشته‌هاى آنان در سده سيزدهم هجرى بسيار فراوان است. به گونه‌اى كه شمارش آنان در محدوده نگاشته‌هاى مفصل نيز نمى‌گنجد. نوشتارهاى حديثى فراوانى همچون جامع‌نگارى، تك‌نگارى، اربعين‌نويسى، مناقب‌نويسى، اعتقادات، آداب و اخلاق، ادعيه و زيارات، شرح‌نويسى بر كتب اربعه و ساير كتابهاى حديثى مهم، همچون نهج البلاغه و صحيفه سجاديه، شرح احاديث مهم و مشكل، حاشيه‌نويسى بر كتابهاى جامع، ترجمه حديث، كتابهاى رجال، درايه و همچنين اجازات حديثى فراوانى در اين سده به وجود آمد.[١]

ما در اين مجموعه تنها به يادكرد برخى از افراد و چهره‌هاى شاخص و تأثيرگذار اين دوران و نيز برخى از نوشته‌هاى آنان مى‌پردازيم.

وحيد بهبهانى (م ١٢٠٥ ه)

زندگى وحيد بهبهانى و مبارزات او عليه تفكر اخباريگرى را در درس پيش بررسى كرديم. مرحوم وحيد بهبهانى در نوشته‌هاى خويش به تبيين مبانى خود درباره حديث و اعتبار آن پرداخته است. شيوه او شيوه‌اى مقبول و معتدل در پذيرش خبر موثوقٌ‌به است.[٢] او از افراط سندگرايان و تفريط اخباريان دورى مى‌كند. كتاب الفوائد الرجاليه، با وجود آنكه حجم كوچكى دارد، مجموعه‌اى از دانسته‌هاى ضرورى براى هر پژوهشگر حديث است. ايشان حواشى مفيدى نيز بر كتاب تهذيب الأحكام، وافى و منهج المقال نوشته‌اند.

علامه محمدمهدى بحرالعلوم (م ١٢١٢)

علامه محمدمهدى بحرالعلوم متولد كربلا در سال ١١٥٥ و تحصيل‌كرده در كربلا، نجف و مشهد است. او از شاگردان محدث بحرانى، صاحب الحدائق الناضره، و وحيد

[١]. ر. ك: تاريخ حديث شيعه در قرن دوازدهم و سيزدهم، جناب آقاى حسين صفره. نويسنده محترم بيش از دو سوم انتهايى كتاب خويش را در حجمى بيش از سيصد صفحه به گزارش نگاشته‌هاى اين دو سده اختصاص داده است.

[٢]. مقصود از خبر موثوقٌ‌به روايتى است كه قراين متفاوت بر اعتبار آن وجود دارد، اگرچه وثاقت سندى اين روايت ثابت نشده باشد. علوّ مضمون، شهرت، مقبوليت نزد عالمان، همانند نهج البلاغه و ... از جمله قراين مورد نظر مرحوم وحيد بهبهانى است. ر. ك: الفوائد الرجاليه.