شيعيان اسماعيلى در دوره پايانى سده سوم هجرى در عراق و يمن دست به تلاشهايى براى قيام و براندازى خلافت عباسى زدند كه نتيجه‌اى در پى نداشت، اما آنان با قطع اميد از نواحى نزديك به پايتخت به سرزمينهاى دوردست چشم دوختند. در اين ميان شمال آفريقا زمينه مناسب‌ترى براى دعوت و قيام آنان داشت. رهبران اين گروه با انتساب خود به اسماعيل فرزند امام صادق عليه السلام خود را فاطمى و علوى معرفى و برترى خويش را بر خلفاى عباسى اثبات مى‌كردند. قيام فاطميان در محدوده سرزمين تونس امروزى با ادعاى مهدويت از سوى رهبر اين گروه، ابوعبدالله المهدى، آغاز شد (٢٩٦ ه) كه با موفقيت همراه بود. او توانست حكومت خود را در اين سرزمين پى‌ريزى كند. جانشينان بعدى او در سال ٣٦١ توانستند بر مصر و شامات نيز استيلا يابند. خليفه فاطمى پيش از ورود به مصر دستور ساخت پايتخت جديدى را صادر كرد كه «قاهره» نام گرفت. نخستين دانشگاه با عنوان «الأزهر» نيز در اين دوران ساخته شد. از آنجا كه فاطميان خود شيعه بودند، به مذهب تشيع رسميت بخشيدند. آنان در حوزه‌هاى گوناگون سياست، فرهنگ، معاملات، حقوق و قضا، بر اساس مذهب اسماعيليه رفتار مى‌كردند و در اين راستا بود كه قاضى نعمان مغربى، كتاب دعائم الاسلام را نگاشت تا براى افراد و نهادهاى حكومتى‌اى كه مى‌خواهند بر اساس انديشه‌هاى اسماعيليه رفتار كنند، مرجع مناسبى باشد. شيرازه اصلى اين كتاب روايات رسيده از معصومين تا امام صادق عليه السلام است. او نگاشته حديثى ديگرى با عنوان شرح الاخبار در زمينه شرح احاديث دارد. اين دو كتاب، كه امروزه در فهرست كتب حديثى شيعه به شمار مى‌آيند، از جمله ميراث علمى به جاى مانده از دولت فاطميان است كه بر اساس انديشه شيعه اسماعيلى نگاشته شده است.

[١]. براى آگاهى بيشتر از دولت فاطميان به منابع ذيل مراجعه كنيد:

تاريخ الخلفاء الفاطميين بالمغرب، ادريس عمادالدين( ٨٧٢)، لبنان، بيروت، دار الغرب الاسلامى، ١٩٨٥ م، چاپ اول؛

الخطط المقريزيه، مقريزى( م ٨٤٥)، مكتبة الثقافية الدينيه؛

فاطميان در مصر، عبدالله ناصرى، پژوهشكده حوزه و دانشگاه، قم، ١٣٧٩ ش.