آگاهى از مجموعه پُر برگ و بارِ تلاش‌هاى حديثى عالمان شيعى و نگاشته‌هاى آنان، نياز به فرصتى بيش از اين مجال و حوصله‌اى فراتر از حوصله مخاطبان اين نگاشته دارد. از اين رو در اين نوشته به اختصار به مباحث مربوط به تاريخ حديث شيعه در دوره غيبت، اشاره و نگاشته‌هاى گوناگون آن عصر را به ايجاز، معرفى كرده‌ايم.

تقدير و تشكر

اين اثر، همانند جلد نخست آن، با پيگيرى عزيزان مركز آموزش‌هاى الكترونيك در دانشكده علوم حديث پديد آمده است. همراهى و تلاش آقايان سيد حميد حسينى و مهدى كمانى را در پديدآورى اوليه اثر ارج مى‌نهم.

همچنين از تمام عزيزانى كه در مراحل پسين كار، انتشار اين اثر را پيگيرى كرده‌اند، به‌ويژه از دوست گرامى و دانشمندم حجة الاسلام و المسلمين عبد الهادى مسعودى، معاون پژوهشى دانشكده علوم حديث سپاس‌گزارم.

موسسه علمى فرهنگى دار الحديث، نقشى پويا و قابل ستايش در تدوين اين اثر و ساير مطالعات حديثى در روزگار معاصر داشته است. اميد كه مؤسس محترم آن، حضرت آية الله رى‌شهرى، جزا و تقدير خويش را از صاحبان اصلى حديث و ولى‌نعمتان ما، به‌ويژه امام عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف، به نيكوترين وجه، دريافت كند.

همراهى همسر و فرزندانم در پيشبرد فعاليت‌هاى حديثى و آموزش و نگارش اين اثر، جايگاهى اساسى دارد و بدون يارى آنان به انجام رساندن اين كار و ديگر كارهاى پژوهشى اين بنده ميسّر نبود. خداوند متعال به آنان جزاى خير دهد.

نكته‌

براى آگاهى بيشتر از زندگى شخصى و علمى و آثار محدّثان شيعه، مى‌توان به كتاب‌هاى سرگذشت‌نامه‌نويسى (رجال و تراجم)، مراجعه كرد كه به گونه معمول، بر اساس نام اشخاص، مرتب شده‌اند، كتاب‌هايى مانند رجال النجاشى، رجال الشيخ الطوسى، از پيشينيان و أعيان الشيعة تأليف سيد محسن امين و روضات الجنات نوشته خوانسارى از پسينيان.

درباره كتاب‌ها و نگاشته‌هاى عالمان، نيز مى‌توان به كتاب الذريعة نگاشته مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى مراجعه نمود كه ترتيب آن بر اساس نام كتاب‌هاست.