تاريخ حديث شيعه« 2» - طباطبايى، محمد كاظم - الصفحة ١١٤ - ٢ اعتدال در عقل گرايى يا محدوديت عقل

إنَّ الحَديثَ المَروىَّ في كُتُبِ الشيعةِ وكُتُبِ جَميعِ مُخالفينا يَتَضَمَّنُ ضَرْبَ الْخَطَأِ وصُنُوفَ الْباطلِ ... ولهذا وَجَبَ نَقْدُ الْحَديثِ بِعَرْضِه عَلَى الْعُقولِ فإذا سَلَّم عليها عُرِضَ على الأدِلّةِ الصَّحيحةِ كالقرآنِ وما في مَعناه فإذا سَلَّمَ عليها جُوِّزَ أن يكونَ حَقاً والمُخبِرُ به صادقاً[١].

اين حديث، كه در كتابهاى شيعه و مخالفان ما نقل شده، داراى خطا و بخشهاى باطل است ... بنابراين، بايد با عرضه بر عقل سنجيده شود و چنانچه تسليم عقل باشد، بر معيارهاى صحيح قرآنى عرضه مى‌شود و اگر [باز] تسليم آنها باشد، حق است و راوى آن راستگو.

همچنين درباره ميزان اعمال،[٢] سى روز بودن ماه رمضان‌[٣] و موارد ديگر نيز بر سنجش حديث با عقل تأكيد كرده است.

٢. اعتدال در عقل‌گرايى يا محدوديت عقل‌

برخى به اشتباه گمان كرده‌اند كه مكتب بغداد، خردگرايى محض را انتخاب كرده و دست از نقل كشيده است. اين گروه، عالمان شيعه را تحت تأثير معتزله بغداد مى‌شمرند و حتى گاهى، برخى از آنان را معتزلى مى‌خوانند. سيد مرتضى (رحمة الله عليه) به شدت با اين اتهام مواجه شده است و برخى از تراجم‌نويسان او را معتزلى شمرده‌اند.[٤]

حتى اين اتهام متوجه شيخ مفيد هم شده است. شيخ در المسائل الصاغانيّه به اين مطلب اشاره كرده است.[٥]

زمينه بروز اين اتهام به دوران پيش از شيخ مفيد برمى‌گردد. گرايش به قياس در فقه ابن‌جُنَيد واقعيتى است كه همه بر آن اذعان دارند.[٦] خاندان نوبختى، از دانشمندان بزرگ كلامى شيعه، به گرايش‌هاى معتزلى دچار شدند و در فهم مباحث‌

[١]. رسائل الشريف المرتضى، ج ١، ص ٤١٠.

[٢]. همان، ص ١١٤.

[٣]. جوابات اهل الموصل في العدد و الرؤيه، ص ٢٢.

[٤]. ر. ك: مقدمه رسائل المرتضى، ج ١، ص ٩.

[٥]. المسائل الصاغانيه، ص ٤١.

[٦]. ابن جنيد( زنده در سال ٣٤٠ هجرى) از فقهاى قديم شيعه است كه سابقه سنى دارد. روش فقهى او، برگرفته از افكار پيشين اوست و گاه فراتر از نصوص به قياس و استحسان مى انجامد.