به احتمال قوى عقل‌گرايى افراطى و بى‌اعتنايى به نقل در قرن هشتم تا دهم هجرى موجب پديد آمدن نظريه تفريطى اخباريان در اين زمينه شده است. زيرا هر افراطگرى، تفريطى را نيز به دنبال خود دارد.[١] سخت گيرى صاحب مدارك و صاحب معالم در تصحيح اخبار و ردّ روايات ضعيف هم در پيدايش زمينه‌هاى توجه به روايات در شخصيت ملا محمد امين استر آبادى بى‌تأثير نبوده است به ويژه آنكه وى شاگرد آن دو بزرگوار بوده است.

آشنايى با ويژگيهاى تفكر اخباريگرى‌

ايده اصلى اخباريان اين بود كه تنها راه رسيدن به صلاح و فلاح، تمسك روايات معصومين عليهم السلام و دورى گزيدن از ساير منابع معرفتى است.

آنان، بر خلاف مجتهدان، اجماع و عقل و قرآنِ بدون تفسير معصوم عليه السلام را شايسته احتجاج و استناد نمى‌دانستند. استرآبادى در توضيح اين مجمل مى‌نويسد:

روش صحيح نزد من، راهى است كه اخباريان كهن پيموده‌اند. نظر آنان اين بوده است كه هر آنچه امت اسلامى تا روز قيامت به آن نياز دارد، از جانب خداوند و از راه قطعى در اختيار او قرار گرفته است، حتى ديه جراحتى كوچك. و بسيارى از احكام و آموزه‌هايى كه پيامبر صلى الله عليه و آله با كتاب و سنّت براى ما آورده است، دچار نسخ و تقييد و تخصيص و تأويل است و اين موارد نزد عترت طاهره به وديعت نهاده شده است. علاوه بر آن، بيشتر آيات قرآن به گونه‌اى است كه براى مردم عادى نامفهوم است. سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله نيز همين حالت را دارد. بنابراين، ما براى دست‌يابى و شناخت احكام شرعى نظرى، اصلى يا فرعى، چاره‌اى جز مراجعه و شنيدن از ائمه معصومين عليهم السلام نداريم. در نتيجه استنباط احكام نظرى از ظاهر كتاب خدا و سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله امكان‌پذير نيست، مگر آنكه از ناحيه امامان عليهم السلام تبيين گردد و احوال آنها معلوم شود.

بايد تا زمانى كه تبيين معصومين به دست نيامده است، در متون قرآن و سنّت نبوى توقف و احتياط نمود[٢].

توجه به اين سخن ما را با بسيارى از مبانى فكرى اخباريان آشنا مى‌كند.

برخى از ويژگيهاى تفكر اخباريگرى از اين قرار است:

[١]. ر. ك: آيت الله بروجردى، حاشيه بر كفاية الأصول، مقدمه، ص ٣٦.

[٢]. الفوائد المدنيه، ص ١٠٤.